Pengenalan
Pekebun buah di Malaysia sering berdepan kerugian akibat haiwan vertebrata seperti kera ekor panjang, tupai dan burung, terutamanya di kebun yang bersempadan dengan hutan atau kawasan semak (pengetahuan am). Haiwan ini memakan buah muda atau masak, mematahkan dahan dan merosakkan hasil sebelum sempat dituai. Namun, sebahagian daripada haiwan yang sama juga memberikan manfaat, contohnya burung dan kelawar yang memakan serangga perosak.
Artikel ini berpaksikan kajian “Crop Damage by a Wild Japanese Macaque Troop and Damage Management in the Northern Area of Mt. Fuji, JPAPAN” (Yoshida et al., 2006). Objektifnya ialah meneliti kerosakan tanaman semasa oleh kera Jepun (Macaca fuscata) dan menilai kaedah kawalan yang digunakan. Kajian dijalankan di kawasan utara Gunung Fuji, Jepun. Dapatan dilengkapi oleh tinjauan petani kebun rumah agroforestri di Kenya (Kariuki et al., 2026), kajian kebun laici (Mphethe et al., 2025) dan kebun makadamia (Grass et al., 2024) di Afrika Selatan, serta bab buku tentang kerosakan burung terhadap tanaman hortikultur (Kiran et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian lepas tentang serangan hidupan liar ke atas tanaman turut dijalankan di Afrika. Naughton-Treves (1998) menggunakan analisis multivariat untuk menguji faktor peramal kerosakan tanaman oleh hidupan liar di sekitar Taman Negara Kibale, Uganda, termasuk kepadatan penduduk, pengawalan, pemburuan, jarak penglihatan dan jarak dari hutan.
Naughton-Treves et al. (1998) pula mengaitkan corak masa serangan tanaman oleh primat dengan ketersediaan makanan di ladang dan hutan bersebelahan. Penggunaan empulur pisang oleh cimpanzi menyokong cadangan bahawa empulur yang kaya tenaga penting kepada cimpanzi ketika buah di hutan berkurangan. Ini mencadangkan bahawa serangan tanaman berkait dengan ketersediaan makanan semula jadi.
Agetsuma dan Nakagawa (1998) membandingkan tingkah laku makan kera Jepun (Macaca fuscata) di habitat sederhana panas (Pulau Yakushima, 30°N, 131°E) dan sederhana sejuk (Pulau Kinkazan, 38°N dan 141°E). Perbandingan ini menunjukkan tingkah laku makan kera boleh berbeza mengikut habitat, satu asas untuk memahami corak serangan di ladang.
Dapatan Utama
Serangan kera paling kerap pada musim sejuk. Yoshida et al. (2006) mendapati kekerapan kerosakan tanaman tertinggi pada musim sejuk, diikuti musim panas, luruh dan bunga. Kera memakan sayur daun dan batang (contohnya daun bawang dan bayam) pada musim sejuk dan bunga, sayur buah (labu dan timun) pada musim panas, dan buah-buahan (kesemek Jepun dan kiwi) pada musim luruh.
Kera bergerak lebih jauh apabila makanan kurang. Pada musim sejuk, jarak antara pinggir hutan dengan tanah ladang yang diserang meningkat, dengan jarak maksimum 180 m. Kera juga memakan sisa tanaman dan sampah pada musim sejuk, mencadangkan ketersediaan makanan yang rendah di hutan.
Pengurusan sangat lemah. Kebanyakan kawasan yang diserang tidak mempunyai strategi pengurusan. Pagar jaring hanya dibina di lapan tapak (2.9%). Daripada 47 hari kera dilihat di kawasan kediaman atau ladang, penduduk hanya menghalau mereka pada 18 hari (38.3%), dengan purata hanya 1.61 orang setiap kali. Pengkaji mencadangkan pelupusan sisa tanaman yang betul, pendidikan komuniti dan sistem pengurusan bersama yang melibatkan wanita setempat.
Kenya: monyet paling merosakkan, anjing paling berkesan. Kariuki et al. (2026) meninjau 186 petani kecil dengan kebun rumah 0.2–1.5 hektar di Kaunti Embu, Kenya. Primat (terutamanya monyet vervet, Chlorocebus pygerythrus) dinilai paling merosakkan oleh 64.5% petani, diikuti kelawar buah (18.8%), tupai (10.2%, Paraxerus ochraceus) dan burung (6.5%). Kehilangan dilaporkan sendiri purata 23.7% daripada nilai hasil buah. Anjing pengawal (72.3% dianggap berkesan) dan pagar gris cili (68.1%) paling dipercayai, manakala orang-orang (35.6%) dan paluan gendang (22.4%) paling rendah. Penggunaan jaring, alat bunyi dan pita reflektif meningkat dari 2018 hingga 2023, seiring dengan khidmat pengembangan.
Laici dan makadamia: manfaat melebihi kerugian. Mphethe et al. (2025) mendapati pokok kawalan (terbuka) di kebun laici Afrika Selatan menghasilkan hasil lebih tinggi secara signifikan berbanding pokok yang dikurung. Menurut soal selidik, cuaca dan monyet menyebabkan lebih banyak kerosakan buah laici berbanding kelawar buah, dan manfaat kawalan biologi oleh kelawar dan burung pemakan serangga melebihi kerugian. Grass et al. (2024) mendapati serangan monyet vervet di kebun makadamia hanya berlaku berhampiran tumbuhan semula jadi, menyebabkan kehilangan hasil kira-kira 26%. Menghalang kelawar dan burung pula menyebabkan kehilangan hasil sehingga 60%. Nilai kawalan biologi (USD ~5,000 ha/tahun) lebih tinggi daripada kerugian serangan (USD ~1,600 ha/tahun).
Burung. Kiran et al. (2024) menyenaraikan bayan, merbah, tiong (myna), gagak, koel dan takur sebagai burung frugivor perosak buah, dengan bayan leher cincin (Rose-ringed Parakeet, Psittacula krameri) sebagai perosak paling teruk. Faktor seperti ketersediaan makanan, saiz ladang, jarak dengan tempat bertenggek, ciri kebun dan buah serta iklim mempengaruhi kerosakan. Bab ini mencadangkan kaedah menakutkan secara manual yang mesra alam.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Jarak maksimum serangan kera dari hutan | 180 m | Yoshida et al. (2006) |
| Tapak dengan pagar jaring | 8 tapak (2.9%) | Yoshida et al. (2006) |
| Hari kera dihalau | 18 daripada 47 (38.3%) | Yoshida et al. (2006) |
| Primat dinilai paling merosakkan | 64.5% petani | Kariuki et al. (2026) |
| Purata kehilangan nilai hasil buah | 23.7% | Kariuki et al. (2026) |
| Kehilangan hasil makadamia akibat monyet / tanpa kawalan biologi | ~26% / sehingga 60% | Grass et al. (2024) |
| Nilai kawalan biologi vs kerugian serangan | USD ~5,000 vs ~1,600 ha/tahun | Grass et al. (2024) |
Perbincangan
Dalam kajian dari Jepun, Kenya dan Afrika Selatan, primat muncul sebagai perosak vertebrata utama. Serangan berkait rapat dengan jarak ke hutan dan kekurangan makanan semula jadi, seperti yang ditunjukkan oleh Yoshida et al. (2006), Naughton-Treves et al. (1998) dan Grass et al. (2024). Kajian Afrika Selatan pula memberi peringatan penting: menutup pokok sepenuhnya untuk menghalang semua vertebrata boleh merugikan, kerana burung dan kelawar pemakan serangga menyumbang nilai kawalan biologi yang lebih besar daripada kerugian serangan.
Satu pengajaran ketara daripada kajian Jepun ialah kelemahan pengurusan bukan sahaja teknikal, tetapi sosial: penduduk jarang menghalau kera dan penyertaan sangat rendah. Dapatan Kenya menunjukkan khidmat pengembangan membantu meningkatkan penggunaan kaedah tidak membunuh.
Batasan: tiada kajian dari Malaysia atau Asia Tenggara ditemui dalam carian ini, contohnya tentang kera ekor panjang, tupai atau merbah di kebun buah tempatan. Data tupai hanya datang daripada tinjauan Kenya, dan angka kehilangan di Kenya ialah anggaran petani sendiri. Kerosakan oleh kera Jepun juga melibatkan pelbagai tanaman, bukan kebun buah sahaja. Kawalan hidupan liar dilindungi di Malaysia perlu mengikut peraturan PERHILITAN (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pekebun dan Agensi
1. Lupuskan sisa tanaman dan buah gugur dengan betul supaya tidak menarik kera ke kebun.
2. Gunakan kaedah tidak membunuh yang dinilai berkesan oleh petani, seperti anjing pengawal, jaring dan halangan fizikal, terutamanya di kebun berhampiran pinggir hutan.
3. Jangan halang burung dan kelawar pemakan serangga secara menyeluruh; manfaat kawalan biologinya boleh melebihi kerugian.
4. Wujudkan sistem pengurusan bersama di peringkat kampung, termasuk penglibatan wanita dan belia, untuk menghalau kera secara konsisten.
5. Agensi perlu mengkaji kerugian sebenar akibat kera, tupai dan burung di kebun buah Malaysia, serta memperkukuh khidmat pengembangan.
Kesimpulan
Monyet atau kera muncul sebagai perosak vertebrata utama dalam kajian dari Jepun, Kenya dan Afrika Selatan, dengan serangan tertumpu berhampiran hutan dan ketika makanan semula jadi berkurangan. Kaedah tidak membunuh dan pengurusan bersama komuniti lebih digalakkan, manakala burung dan kelawar pemakan serangga perlu dikekalkan kerana nilai kawalan biologinya. Kajian tempatan masih diperlukan.
Rujukan
1. Yoshida, Y., Hayashi, S., Kitahara, M., et al. (2006). Crop Damage by a Wild Japanese Macaque Troop and Damage Management in the Northern Area of Mt. Fuji, JPAPAN. Journal of Rural Planning Association. https://doi.org/10.2750/ARP.25.111
2. Kariuki, O. M., Githinji, W. N., Langat, K., et al. (2026). Farmers’ perception of arboreal vertebrate pests in mixed home-garden agroforestry systems and adoption of non-lethal deterrent practices. International Journal of Agriculture and Food Science. https://doi.org/10.33545/2664844x.2026.v8.i4g.1735
3. Mphethe, V., Weier, S. M., Swanepoel, L. H., et al. (2025). Perceived and actual ecosystem services by fruit bats, birds and primates in litchi orchards agroecosystems. Journal of Applied Ecology. https://doi.org/10.1111/1365-2664.70168
4. Kiran, M., Singh, D., Kour, A., et al. (2024). Birds damage to horticultural crops. https://doi.org/10.58532/v3bcag22ch4
5. Grass, I., Tscharntke, T., Taylor, P. J., et al. (2024). Ecosystem services and disservices by birds, bats and monkeys change with macadamia landscape heterogeneity. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.13450952
6. Naughton-Treves, L. (1998). Predicting patterns of crop damage by wildlife around Kibale National Park, Uganda. Conservation Biology. https://doi.org/10.1111/J.1523-1739.1998.96346.X
7. Naughton-Treves, L., Treves, A., Chapman, C. A., & Wrangham, R. W. (1998). Temporal patterns of crop-raiding by primates: linking food availability in croplands and adjacent forest. Journal of Applied Ecology. https://doi.org/10.1046/J.1365-2664.1998.3540596.X
8. Agetsuma, N., & Nakagawa, N. (1998). Effects of habitat differences on feeding behaviors of Japanese monkeys: Comparison between Yakushima and Kinkazan. Primates. https://doi.org/10.1007/BF02573077
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: haiwan perosak, kera, tupai, burung perosak, kebun buah, kawalan tidak membunuh, kawalan biologi, konflik manusia-hidupan liar
