Salak ialah buah yang cepat rosak. Satu kajian menyatakan jangka hayat salak yang pendek dan kemerosotannya yang cepat memerlukan pengendalian lepas tuai yang betul, terutamanya dalam menentukan kematangan tuaian yang optimum [1]. Satu kajian lain menyatakan salak pondoh ialah buah eksport yang penting tetapi sangat mudah rosak, jadi jangka hayatnya terhad untuk eksport [2].
Artikel ini meneliti kajian tentang umur tuaian, pembungkusan, penyimpanan sejuk dan rawatan lepas tuai salak.
Bila Masa Terbaik untuk Menuai?
Satu kajian di Universitas Swadaya Gunung Jati menguji tujuh umur tuaian salak pondoh, dari 120 hingga 180 hari selepas pendebungaan [1]. Sebanyak 224 buah dianalisis [1]. Dapatannya [1]:
-
Umur tuaian mempengaruhi semua parameter yang diukur dengan signifikan.
-
Buah yang dituai pada 180 hari mempunyai berat segar tertinggi dan kehilangan berat terendah semasa penyimpanan.
-
Kandungan vitamin C menurun apabila buah semakin matang.
-
Kekerasan buah menurun dengan tuaian lewat, tetapi jumlah pepejal terlarut meningkat, menunjukkan buah lebih manis.
Pengkaji menyimpulkan tuaian pada 180 hari selepas pendebungaan memberikan keseimbangan terbaik antara saiz, kemanisan dan kekerasan, walaupun vitamin C lebih rendah [1].
Perubahan Warna Semasa Penyimpanan
Satu kajian di Diponegoro University menyatakan salak sering mengalami tindak balas pemerangan yang mengubah warnanya [3]. Apabila disimpan pada suhu bilik selama 12 hari, perubahan warna jelas dapat dikesan selepas seminggu penyimpanan [3]. Pengkaji menyatakan warna kuning boleh digunakan untuk meramal tempoh penyimpanan salak [3].
Pembungkusan pada Suhu Bilik
Satu kajian di Universitas PGRI Semarang membungkus salak pondoh dalam beg plastik polietilena, kadbod dan bakul buluh, lalu menyimpannya pada 26°C [4]. Salak yang dibungkus dalam beg plastik polietilena mempunyai kualiti lebih baik berbanding bahan lain dan jangka hayatnya lebih panjang [4].
Salak dalam Tandan
Satu kajian oleh Universitas Islam Nusantara dan IPB University menyimpan salak pondoh Banjarnegara dalam bentuk tandan selama 22 hari, selepas pengangkutan selama 13 jam [5]. Tiga jenis pembungkusan dibandingkan, iaitu peti kayu, kadbod tanpa busa jaring, dan kadbod dengan busa jaring [5]. Dapatannya [5]:
-
Busa jaring sebagai pembungkusan primer mengurangkan kerosakan mekanikal kepada sifar selepas pengangkutan.
-
Kadbod dengan busa jaring merupakan rawatan terbaik, dengan kerosakan fisiologi dan mikrobiologi yang rendah sehingga hari ke-16 penyimpanan.
Nano-Zeolit dan Penyimpanan Sejuk
Satu kajian oleh Indonesian Agency for Agricultural Research and Development dan IPB University meletakkan uncang nano-zeolit teraktif bersama salak pondoh dalam beg LDPE berlubang, lalu menyimpannya pada 10°C selama 25 hari [2]. Dapatannya [2]:
-
Salak tanpa nano-zeolit mula menunjukkan kerosakan pada isi selepas 15 hari, walaupun kulitnya kekal utuh.
-
Salak dengan nano-zeolit teraktif kekal segar, dengan kulit dan isi yang utuh selepas 25 hari.
-
Nano-zeolit menurunkan kelembapan relatif sebanyak 10 hingga 20%, yang mungkin melambatkan proses pereputan.
Dapatan bahawa kulit kekal utuh walaupun isi sudah rosak penting, kerana ia bermakna kualiti salak tidak boleh dinilai berdasarkan rupa kulit sahaja [2].
Kitosan dan 1-MCP: Keputusan Bercampur
Satu kajian di IPB University menguji kitosan (0 hingga 1.5%) dan 1-MCP (0 hingga 1.5 µL/L) pada salak pondoh [6]. Dapatannya [6]:
-
Rawatan kitosan dan 1-MCP tidak memanjangkan jangka hayat dengan signifikan pada hari ke-15.
-
Namun, gabungan tertentu, iaitu kitosan 1.0% dengan 1-MCP 1.5 µL/L, serta kitosan 1.5% dengan 1-MCP 0.5 µL/L, memperbaiki kualiti buah secara keseluruhan.
-
Gabungan ini mengekalkan penghasilan etilena yang rendah, kandungan air yang tinggi, dan memperbaiki kemudahan mengupas, warna isi, tekstur, aroma dan rasa.
Ini contoh bahawa rawatan yang berkesan pada buah lain tidak semestinya memanjangkan jangka hayat salak.
Salutan untuk Mencegah Reput Pangkal
Satu kajian di IPB University membangunkan salutan daripada lilin lebah dan asap cair untuk mencegah penyakit busuk pangkal buah salak pondoh [7]. Asap cair 5% menghalang pertumbuhan kulat Thielaviopsis sp. sehingga 7 hari dalam ujian makmal [7].
Kesan Salutan dan Rawatan pada Kualiti Makan
Dalam kajian kitosan dan 1-MCP, peningkatan kualiti yang dilaporkan bukan sahaja dari segi fizikal, tetapi juga dari segi deria, iaitu kemudahan mengupas, warna isi, tekstur, aroma dan rasa [6].
Kerugian Sepanjang Rantaian Bekalan
Kajian di Kabupaten Sleman mendapati jumlah kehilangan lepas tuai salak pondoh ialah 22.89% bagi pasar tradisional, 11.27% bagi pasar moden dan 6.26% bagi pasaran eksport [8]. Kajian lain mendapati kejadian penyakit busuk hujung paling tinggi apabila salak diangkut dalam bakul buluh, dan paling rendah dalam kotak beralun [9].
Bagi Penanam dan Peniaga Salak
Bagi kawalan perosak dan penyakit di kebun, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang umur tuaian, pembungkusan dan penyimpanan salak.
Kesimpulan
Kajian menunjukkan salak pondoh paling baik dituai kira-kira 180 hari selepas pendebungaan. Pembungkusan dengan beg polietilena atau kadbod berbusa jaring membantu mengekalkan kualiti, manakala nano-zeolit bersama penyimpanan sejuk pada 10°C memanjangkan kesegaran sehingga 25 hari. Rawatan kitosan dan 1-MCP memperbaiki kualiti tetapi tidak memanjangkan jangka hayat dengan signifikan. Kerosakan isi boleh berlaku walaupun kulit kelihatan elok.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi atau keselamatan makanan khusus.
Rujukan
[1] Elis Rosmala, Umi Trisnaningsih, and Dodi Budirokhman (2025). PENENTUAN UMUR PANEN DAN PENGARUHNYA TERHADAP KUALITAS BUAH SALAK (Salacca zalacca). Agroswagati Jurnal Agronomi. DOI: 10.33603/agroswagati.v13i2.10997. https://consensus.app/papers/details/ba9221f5adda592dad472424b544685e/
[2] S. M. Widayanti, Hoerudin, and Ismayana Andes (2021). Characteristics and postharvest life of snake fruit (Salacca edulis Reinw) during storage as influenced by application of activated nanostructured natural zeolites. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/803/1/012029. https://consensus.app/papers/details/920068f924e95b049e8784bca182b5c2/
[3] W. Pangestika, A. N. Al-Baarri et al. (2020). Rate of physical appearance changes on yellowness in salak during preservation in room storage. Jurnal Gizi Indonesia (The Indonesian Journal of Nutrition). DOI: 10.14710/jgi.9.1.68-72. https://consensus.app/papers/details/e475ae529dc45210a1d81b906a0e32a0/
[4] Desi Utami, Iffah Muflihati et al. (2021). The Effect of Packaging Materials on Postharvest Quality of Salak Fruit Cultivar Pondoh (Salacca edulis Reinw.). Unknown Journal. DOI: 10.26877/ijatf.v2i2.7557. https://consensus.app/papers/details/ba8843dccc935688a8a1f37b7d3706f0/
[5] Indah Yuliasih, E. Darmawati et al. (2024). Pengaruh Jenis Kemasan pada Perubahan Kualitas Salak Pondoh Banjarnegara dalam Bentuk Tandan Selama Transportasi dan Penyimpanan. Jurnal Ilmu Pertanian Indonesia. DOI: 10.18343/jipi.29.4.581. https://consensus.app/papers/details/cec664cafdc951f290f86ef88cd65ebe/
[6] Lea Susanti, K. Suketi et al. (2024). Effects of Chitosan and 1-MCP on the Physical and Chemical Quality of Salak “Pondoh” (Salacca edulis REINW.) Fruits. Journal of Tropical Crop Science. DOI: 10.29244/jtcs.11.01.39-48. https://consensus.app/papers/details/82df83f1c8cd5476b3e8960eee34a1f4/
[7] U. Ahmad (2018). Efficacy of Liquid Smoke and Characterization of Beeswax and Liquid Smoke Combination as Fruit Coating for Prevention of Fruit Base Rot Desease on Salak Pondoh. Jurnal Keteknikan Pertanian. DOI: 10.19028/jtep.06.3.287-294. https://consensus.app/papers/details/b135621ed84a53a48a7f638c6e0418f3/
[8] Jamaludin Jamaludin, Lilik Pujantoro Eko Nugroho, and E. Darmawati (2018). Investigasi Penyakit Busuk Ujung Lancip Buah Salak pada Rantai Pasok. Unknown Journal. DOI: 10.19028/jtep.06.3.303-310. https://consensus.app/papers/details/080d1b9814f457d78fbe8acfcd3634ba/
[9] Jamaludin and P. Betaubun (2020). Effect of the type of transport packaging against the occurrence rate of rot disease on the Salak’s taper tip. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/473/1/012034. https://consensus.app/papers/details/671790dc71c25ebca2c3f4819428f298/
Kata Kunci
salak, lepas tuai, kematangan buah, penyimpanan buah, kualiti buah
