Sukun (Artocarpus altilis) ialah buah berkanji daripada famili Moraceae, sefamili dengan nangka dan cempedak. Satu bab buku oleh National Tropical Botanical Garden menyatakan sukun telah menjadi makanan ruji yang boleh diharap di rantau Pasifik selama lebih 3,000 tahun, dengan ratusan kultivar yang dinamakan [1]. Kini, minat terhadap sukun meningkat semula sebagai tanaman untuk keselamatan makanan [1].
Artikel ini meneliti kajian tentang asal usul sukun, ciri-ciri pokoknya, dan mengapa ia dianggap berpotensi sebagai sumber makanan pada masa depan.
Asal Usul dan Penyebaran
Satu ringkasan dalam CABI Compendium menyatakan sukun berasal dari Pasifik dan Asia tropika, dan kini ditanam secara meluas di seluruh kawasan tropika lembap [2]. Sukun berkemungkinan berasal dan pertama kali dijinakkan di New Guinea dan pulau-pulau berkaitan [2].
Satu ulasan menyatakan sukun ialah tanaman asli Malaysia, Pasifik Selatan dan Caribbean [3], walaupun sumber-sumber lain lebih menekankan asal usulnya di Pasifik.
Bab buku National Tropical Botanical Garden menyatakan sukun kini ditanam di Caribbean, Afrika, Amerika Tengah dan Selatan, India, Asia Tenggara dan kawasan tropika lain [1]. Namun, kebanyakan pokok di luar Oceania berasal daripada hanya beberapa kultivar Polinesia yang diperkenalkan pada akhir 1700-an [1].
Kompleks Spesies Sukun
Bab buku yang sama menyatakan kompleks sukun terdiri daripada tiga spesies, iaitu Artocarpus altilis, A. camansi dan A. mariannensis, serta kacukan semula jadi antara A. altilis dan A. mariannensis [1]. Hanya sebahagian kecil daripada kepelbagaian tanaman ini tersedia di luar Oceania [1].
Ringkasan CABI menyatakan kepelbagaian kultivar berbiji dan berbiji sedikit paling tinggi di Kepulauan Solomon timur dan Vanuatu, manakala kepelbagaian kultivar tanpa biji paling tinggi di Polinesia timur dan Micronesia [2].
Mengapa Sukun Mudah Ditanam?
Bab buku National Tropical Botanical Garden menyenaraikan beberapa kelebihan pokok sukun [1]:
-
Menghasilkan buah berkhasiat dengan banyak.
-
Mudah ditanam dan memerlukan sedikit penjagaan.
-
Tumbuh dengan baik dalam pelbagai keadaan ekologi.
-
Mula berbuah dalam 3 hingga 5 tahun.
-
Menghasilkan buah berkhasiat selama beberapa dekad.
Satu ulasan lain menyatakan sukun boleh ditanam secara mampan dengan input pertanian yang minimum dan boleh ditanam bersama tanaman bernilai tinggi seperti kopi, lada atau vanila [4].
Hasil yang Tinggi
Bab buku National Tropical Botanical Garden menyatakan pokok sukun boleh menghasilkan lebih 250 biji buah setahun, setiap satu seberat 0.25 hingga 5 kg [1]. Hasil sebanyak 5.23 tan sehektar (berat segar) boleh dijangka selepas 7 tahun [1]. Bab buku ini membandingkannya dengan purata hasil global padi (4.1 tan sehektar), gandum (2.6 tan sehektar) dan jagung (4.0 tan sehektar) [1].
Perhatikan bahawa angka hasil sukun ini dinyatakan dalam berat segar [1].
Pelbagai Kegunaan
Ringkasan CABI menyatakan pokok sukun menyediakan pelbagai bahan berguna [2]:
-
Kayu untuk bangunan, perahu dan ukiran.
-
Gentian untuk tali dan kain.
-
Getah.
-
Ubat-ubatan daripada akar, daun dan kulit kayu.
Pokok ini juga ditanam sebagai pokok hiasan dan sebagai penghadang angin atau pokok teduhan untuk kopi [2]. Buah biasanya dituai ketika matang tetapi masih keras, dan digunakan sebagai makanan ruji berkanji yang boleh direbus, dibakar atau dipanggang [2].
Sukun untuk Mengatasi Kelaparan
Satu ulasan menyatakan sukun telah lama diiktiraf berpotensi untuk mengurangkan kelaparan di kawasan beriklim tropika [4]. Satu ulasan lain menyatakan lebih 80% penduduk dunia yang lapar tinggal di kawasan tropika dan subtropika, dan sukun kini ditanam untuk keselamatan makanan di Caribbean dan kawasan tropika lain [5].
Satu ulasan dalam Frontiers in Nutrition menyatakan sukun diramalkan mempunyai kawasan tanah yang sesuai untuk penanaman yang lebih luas berbanding tanaman utama seperti padi dan gandum [6].
Satu ulasan lain menyatakan sukun ialah tanaman Oseanik yang kurang dimanfaatkan, dan walaupun terdapat kepelbagaian kultivar yang besar dengan ciri nutrisi dan agronomi yang berbeza, hanya sedikit kultivar yang ditanam secara meluas [4].
Sukun di Indonesia
Satu kajian di Indonesia memilih lima populasi sukun unggul daripada plot ujian klon di Gunungkidul, Yogyakarta, yang mewakili kultivar dari Cilacap, Yogyakarta, Bali, Bone dan Manokwari [7]. Kajian ini menyatakan cabaran utama dalam membangunkan sukun sebagai sumber makanan alternatif ialah menyediakan bahan tanaman daripada klon unggul yang berhasil tinggi dan berkhasiat [7].
Keperluan Penyelidikan di Asia Tenggara
Ringkasan CABI menyatakan bagi Asia Tenggara, pengetahuan yang lebih baik tentang fenologi dan hasil pokok dalam iklim lembap dan monsun diperlukan untuk menyokong dakwaan bahawa prospek sukun adalah baik [2]. Tiada kajian sukun di Malaysia ditemui dalam carian ini.
Bagi yang Menanam Sukun
Bagi kawalan perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang kultivar sukun dan sumber anak pokok yang sesuai.
Kesimpulan
Sukun telah menjadi makanan ruji di Pasifik selama lebih 3,000 tahun dan kini ditanam di banyak kawasan tropika. Pokoknya mudah ditanam, mula berbuah dalam 3 hingga 5 tahun, dan boleh menghasilkan lebih 250 biji buah setahun. Namun, kebanyakan pokok di luar Oceania berasal daripada beberapa kultivar sahaja, dan kajian tentang prestasi sukun di Asia Tenggara masih terhad.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi khusus.
Rujukan
[1] D. Ragone (2018). Breadfruit: Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg. Unknown Journal. DOI: 10.1016/b978-0-12-803138-4.00009-5. https://consensus.app/papers/details/b7b00c1d64c95e6aa18fc6b73d085fa9/
[2] J. Rojas-Sandoval and P. Acevedo-Rodríguez (2022). Artocarpus altilis (breadfruit). CABI Compendium. DOI: 10.1079/fc.1822.20210113907. https://consensus.app/papers/details/68e1c6b4f83c53839b5ae8b9d3c95b13/
[3] Ruchi Verma, Srashti Sharma, and A. Sharma (2024). The nutritional aspects and food applications of Artocarpus altilis starch: A review. International Journal of Science and Research Archive. DOI: 10.30574/ijsra.2024.12.1.1084. https://consensus.app/papers/details/c403c32589b050aa8e7f229bbe080e92/
[4] A. Jones, D. Ragone et al. (2011). Beyond the Bounty: Breadfruit (Artocarpus altilis) for food security and novel foods in the 21st Century. Ethnobotany Research and Applications. DOI: 10.17348/era.9.0.129-149. https://consensus.app/papers/details/b0aae247e11753758b44f60a84a7bc91/
[5] Christina E. Turi, Ying Liu et al. (2015). Breadfruit (Artocarpus altilis and hybrids): A traditional crop with the potential to prevent hunger and mitigate diabetes in Oceania. Trends in Food Science and Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2015.07.014. https://consensus.app/papers/details/672cd5b3f4625603a60eb4d6cf3679cd/
[6] Kervyn Ajay Mehta, Yu Chin Rina Quek, and C. Henry (2023). Breadfruit (Artocarpus altilis): Processing, nutritional quality, and food applications. Frontiers in Nutrition. DOI: 10.3389/fnut.2023.1156155. https://consensus.app/papers/details/6e2317ce8e3653b5ad44051dfb19164f/
[7] H. A. Adinugraha and D. Setiadi (2018). Pengembangan klon Sukun (Artocarpus altilis (Park.) Fosberg.) unggulan untuk mendukung ketahanan pangan. Jurnal Biologi Tropika. DOI: 10.14710/jbt.1.2.21-29. https://consensus.app/papers/details/9eba3911edac537a80852e071ca2d1ff/
Kata Kunci
sukun, Artocarpus altilis, makanan ruji, keselamatan makanan, breadfruit
