Burung Hantu Jelapang: Pemangsa Malam yang Mengawal Tikus di Ladang Sawit dan Sawah

Tikus merupakan antara perosak paling merugikan di ladang sawit dan sawah padi. Cara biasa untuk mengawalnya ialah racun tikus, tetapi racun ini mahal, perlu diulang dan boleh membahayakan haiwan lain. Sejak tahun 1960-an, Malaysia telah menggunakan satu alternatif semula jadi, iaitu burung hantu jelapang (Tyto alba), yang memburu tikus pada waktu malam.

Artikel ini meneliti kajian tentang keberkesanan burung hantu jelapang dalam mengawal tikus di ladang sawit dan sawah, termasuk kajian di Semenanjung Malaysia dan Sabah, serta hubungannya dengan penggunaan racun tikus.

Sejarah di Malaysia

Sejak 1960-an. Satu kajian oleh Universiti Putra Malaysia dan Universiti Sains Malaysia menyatakan burung hantu jelapang (Tyto javanica javanica) telah digunakan sebagai kawalan biologi tikus di Semenanjung Malaysia sejak tahun 1960-an [1].

Dibawa ke Sabah. Burung hantu jelapang pertama kali dibawa dari Semenanjung Malaysia ke Sabah pada 1990 hingga 1992 oleh Sawit Kinabalu Berhad (dahulunya Lembaga Kemajuan Tanah Sabah) [2]. Burung ini berjaya menetap dengan baik di Ladang dan Skim Penempatan Klias, Beaufort [2].

Hasil di Sabah. Serangan tikus, diukur melalui pokok dengan kerosakan baharu pada tandan buah segar, menurun dengan ketara selepas burung hantu diperkenalkan, ke tahap yang boleh diterima tanpa memerlukan sebarang umpan racun [2]. Kadar penghunian kotak sarang pada 1999 sekitar 50 hingga 60%, menunjukkan burung hantu yang diperkenalkan masih ada dan sedang membiak [2].

Kajian Empat Tahun di Sabah

Satu kajian di ladang sawit di Sabah membandingkan tiga rawatan selama empat tahun [1]:

Rawatan	Kaedah kawalan
T1	Burung hantu sahaja, tanpa racun tikus
T2	Satu kempen umpan racun setahun
T3	Dua kempen umpan racun setahun

Dapatan. Spesies tikus dominan di semua kawasan ialah tikus rumah, Rattus rattus diardii [1]. Kerosakan tandan buah segar paling rendah di T3, mungkin kerana umpan yang intensif [1]. Namun, kerosakan di kawasan burung hantu sahaja (T1) setanding dengan kawasan satu kempen umpan setahun (T2), kecuali pada tahun pertama [1].

Di bawah ambang. Selepas tahun pertama, kerosakan di kawasan burung hantu sahaja kerap berada di bawah paras ambang 5% [1]. Pengkaji menyimpulkan kawalan tikus oleh burung hantu yang diperkenalkan mencukupi untuk sekurang-kurangnya tiga tahun dan mungkin lebih lama [1].

Pengalaman di Indonesia

Sedekad di Kalimantan Tengah. Satu kajian menilai pengenalan burung hantu di ladang sawit seluas kira-kira 80,000 hektar di Kalimantan Tengah sejak tiga pasang dilepaskan pada Julai 2011 [3]. Pertumbuhan populasi perlahan pada 2011 hingga 2012, tetapi meningkat dengan pantas sejak 2013 [3].

Keputusan pada Disember 2022 [3]:

Kadar penghunian mencapai 75% daripada 4,234 kotak sarang.
Kotak didiami oleh 6,390 ekor burung hantu, 1,665 anak dan 1,531 biji telur.
Kerosakan tikus berada di bawah paras ambang 5%.
Tiada lagi umpan racun tikus digunakan.

Ladang lain. Satu kajian di tiga ladang mendapati ladang dengan kadar penghunian kotak sarang tertinggi (37% dan 31%) mencatatkan serangan tikus yang jauh lebih rendah (0.60% dan 0.70%) berbanding ladang dengan penghunian hanya 6% (2.30%) [4]. Penggunaan racun tikus di syarikat tersebut pada 2020 menurun sebanyak 45% berbanding 2019 [4].

Manfaat Tidak Langsung: Pendebunga Sawit

Satu kajian menerangkan tikus juga memakan bunga jantan sawit yang menjadi tempat pembiakan telur dan larva kumbang pendebunga Elaeidobius kamerunicus [5]. Ini secara tidak langsung boleh mengurangkan populasi kumbang pendebunga dan meningkatkan tandan partenokarpi (buah tidak sempurna) [5]. Kajian di Kalimantan Tengah mendapati populasi burung hantu berkait secara signifikan dengan serangan tikus dan peratus tandan partenokarpi [5].

Di Sawah Padi

Jawa Tengah. Satu tinjauan di Demak, Jawa Tengah, mendapati seekor burung hantu mampu mengawal 3 hingga 5 ekor tikus dalam satu malam [6]. Penggunaan burung hantu meningkatkan hasil padi, dengan nisbah faedah-kos 3.84 [6]. Kejayaan ini disokong oleh kerjasama pihak berkepentingan dan dasar bertulis [6].

Jawa Barat. Kajian di Karawang mendapati korelasi antara bilangan burung hantu yang tinggi dan tahap serangan tikus yang rendah di kawasan sawah [7].

Yogyakarta: keputusan lebih sederhana. Namun, kajian di tiga lokasi di Yogyakarta mendapati hanya 1 hingga 4 kotak sarang diduduki bagi setiap lokasi [8]. Kerosakan tikus masih antara 33.33% hingga 48.57% dari segi keluasan, walaupun keamatannya lebih rendah dengan ketara berbanding kawasan kawalan [8]. Kotak sarang di sawah hanya diduduki untuk membiak [8]. Pengkaji menyimpulkan burung hantu perlu digabungkan dengan kaedah lain dalam pendekatan bersepadu [8].

Racun Tikus dan Pembiakan Burung Hantu

Satu kajian di ladang sawit belum matang di Malaysia membandingkan prestasi pembiakan burung hantu di kawasan yang dirawat warfarin, brodifakum, racun biologi (Sarcocystis singaporensis) dan tanpa umpan [9]. Dapatannya [9]:

Saiz klac (bilangan telur) tidak berbeza secara signifikan antara rawatan.
Kejayaan penetasan paling rendah di plot brodifakum dalam ketiga-tiga musim pembiakan.
Kejayaan anak terbang paling tinggi di plot tanpa umpan, diikuti plot S. singaporensis, warfarin dan brodifakum.
Brodifakum mencapai kerosakan tikus terendah, tetapi tidak berbeza secara signifikan dengan warfarin dan S. singaporensis.

Pengkaji menyimpulkan S. singaporensis ialah racun tikus yang lebih baik kerana mengawal tikus dengan berkesan sambil mengekalkan kadar pembiakan burung hantu yang lebih tinggi [9].

Panduan Praktikal

Pasang kotak sarang burung hantu di ladang sawit atau sawah, kerana kadar penghunian yang tinggi dikaitkan dengan serangan tikus yang lebih rendah.
Pantau kadar penghunian kotak sarang secara berkala.
Berhati-hati dengan pilihan racun tikus, kerana kajian menunjukkan sesetengah racun menjejaskan kejayaan pembiakan burung hantu.
Gabungkan dengan kaedah lain, terutamanya di sawah, seperti yang disyorkan pengkaji.
Jika racun perosak diperlukan, termasuk racun tikus, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang program burung hantu dan pengurusan tikus bersepadu.

Kesimpulan

Burung hantu jelapang telah digunakan di Malaysia sejak 1960-an dan berjaya diperkenalkan ke Sabah pada awal 1990-an. Kajian empat tahun di Sabah menunjukkan burung hantu sahaja boleh mengekalkan kerosakan tikus setanding satu kempen umpan setahun, kerap di bawah ambang 5%. Di Kalimantan, program sedekad berjaya menghapuskan keperluan racun tikus. Namun, keputusan di sawah lebih bercampur, dan sesetengah racun tikus menjejaskan pembiakan burung hantu. Burung hantu paling berkesan apabila digabungkan dalam pengurusan tikus bersepadu.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional. Sebutan nama racun adalah daripada kajian yang dirujuk dan bukan cadangan penggunaan.

Rujukan

[1] Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin, Hafidzi Mohd Noor et al. (2021). Comparison of effectiveness of introduced barn owls, Tyto javanica javanica, and rodenticide treatments on rat control in oil palm plantations. Journal of Pest Science. DOI: 10.1007/s10340-021-01423-x. https://consensus.app/papers/details/9ae80ff334f05a8381c30a4b3f2715e0/

[2] Wan HoongHak (2000). The Introduction of Barn Owl (Tyto alba) to Sabah for Rat Control in Oil Palm Plantations. The Planter. DOI: 10.56333/tp.2000.006. https://consensus.app/papers/details/1b01e920d63b54f5b74cdf3a6b07f157/

[3] S. Primananda, Sukarman et al. (2024). The Evaluation of a Decade Barn Owl (Tyto alba) Introduction in Oil Palm Plantations Central Kalimantan. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1308/1/012019. https://consensus.app/papers/details/209382dbe0b25c04b161bd01737c6dd0/

[4] F. Murgianto, Edyson et al. (2022). Role of The Barn Owl Tyto alba javanica as a Biological Agent For Rat Pest Control in The Oil Palm Plantation of Bumitama Agri Ltd. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/985/1/012048. https://consensus.app/papers/details/1367a29153d356db95bfde80ceb38942/

[5] K. Budihardjo, Herry Wirianata, and S. Primananda (2019). A Study on Barn Owl Population (Tyto alba var. javanica) in Reducing Rat Attacks and Parthenocarpy in Oil Palm Fresh Fruit Bunches. Bioma : Berkala Ilmiah Biologi. DOI: 10.14710/bioma.21.2.100-105. https://consensus.app/papers/details/bfc5257889135fa7ab98a64bda8c7e50/

[6] F. Putri, S. Priyambodo, and D. Hindayana (2026). The Benefits of Barn Owls (Tyto alba Sco.) in the Management to Rice Field Rat (Rattus argentiventer Rob. & Klo.) in Guntur District, Demak Regency, Central Java Province, Indonesia. International Journal of Research and Scientific Innovation. DOI: 10.51244/ijrsi.2026.1305000286. https://consensus.app/papers/details/a9fc2a17f5da5e0c8cd3cd21d51a717a/

[7] Reza Rama Gunada, S. Priyambodo, and D. Hindayana (2025). Analysis of Rice Field Rat (Rattus argentiventer) Attacks After Owl (Tyto alba) Application in Karawang Regency, West Java. Jurnal Teknik Pertanian Lampung (Journal of Agricultural Engineering). DOI: 10.23960/jtep-l.v14i2.341-351. https://consensus.app/papers/details/0958d53f9acf590fb235f39091a72b9b/

[8] S. Sudarmaji, A. Pustika et al. (2021). The Occupancy of Barn Owl in the Artificial Nest Box to Control Rice Field Rat in Yogyakarta Indonesia. PLANTA TROPIKA: Jurnal Agrosains (Journal of Agro Science). DOI: 10.18196/pt.v9i2.10893. https://consensus.app/papers/details/9f5f42354745552f89132ea1e2e01b93/

[9] Mohd Naim, H. M. Noor et al. (2011). Comparison of the breeding performance of the barn owl Tyto alba javanica under chemical and bio-based rodenticide baiting in immature oil palms in Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/e17e211bcd8b515aba32a1feb467e4c8/