Baba Nyonya dan Chitty Melaka: Warisan Masyarakat Peranakan

Melaka bukan sahaja terkenal dengan sejarah kesultanan dan penjajahan, tetapi juga dengan masyarakat peranakannya yang unik. Baba Nyonya dan Chitty merupakan hasil pertembungan budaya selama berabad-abad di kota pelabuhan ini. Pakaian, makanan, bahasa dan adat mereka mencerminkan percampuran budaya Melayu, Cina, India dan Eropah.

Artikel ini meneliti kajian tentang asal-usul, budaya dan cabaran yang dihadapi masyarakat Baba Nyonya dan Chitty di Melaka.

Apa Maksud Peranakan?

Istilah peranakan berasal daripada kata dasar Melayu “anak”, yang bermaksud keturunan [1]. Satu kajian menyatakan terdapat pelbagai jenis peranakan di Malaysia seperti Baba Nyonya, Chitty, Kristang (kebanyakannya di Melaka) dan Jawi Peranakan [2]. Kajian lain menyatakan masyarakat peranakan bertindak sebagai perantara antara perusahaan asing dan pribumi, terutamanya di kota pelabuhan yang didominasi perdagangan [1].

Baba Nyonya: Peranakan Cina

Asal-usul. Baba Nyonya atau Peranakan ialah kumpulan minoriti yang terhasil daripada perkahwinan antara pendatang Hokkien dari selatan China dengan wanita tempatan di Negeri-Negeri Selat [3]. Hasilnya ialah budaya kebendaan, adat dan amalan yang eklektik dengan pengaruh Cina, Melayu, Belanda, British dan Portugis [3].

Budaya hibrid. Satu kajian menyatakan masyarakat Peranakan Cina mempunyai budaya hibrid unik dengan pengaruh Cina, Melayu dan Eropah yang tertumpu di Negeri-Negeri Selat, iaitu Melaka, Pulau Pinang dan Singapura [4].

Bahasa Baba. Bahasa Melayu Baba ialah bahasa kreol dengan bahasa Melayu dan Hokkien sebagai asasnya, dan kini semakin merosot [5]. Kajian terhadap 681 gambar papan tanda di Melaka mendapati empat bahasa, iaitu Cina, Inggeris, Melayu dan Melayu Baba, digunakan pada premis berkaitan budaya Baba [5]. Pengkaji mencadangkan landskap linguistik boleh menjadi alat untuk memperkenalkan atau menghidupkan semula budaya Baba di Melaka [5].

Sulaman Nyonya. Kajian oleh penyelidik UiTM mengenal pasti tujuh teknik jahitan sulaman Baba Nyonya pada akhir abad ke-19 hingga awal abad ke-20 [6]. Sulaman emas bergulung dan sulaman manik merupakan dua teknik paling tersendiri [6]. Generasi muda Peranakan dikatakan aktif mewarisi kemahiran sulaman Nyonya [6].

Muzik dan persatuan. Persatuan Peranakan Cina Melaka, yang terletak di Heeren Street, bertindak sebagai titik pertemuan masyarakat Peranakan di Melaka melalui aktiviti muzik dan persembahan [3].

Adakah Budaya Baba Nyonya Semakin Pudar?

Satu tinjauan terhadap 314 perwakilan Konvensyen Tahunan Baba Nyonya ke-21 di Melaka pada 2008 memberikan bukti empirikal [7]. Responden mewakili generasi yang lahir dari 1920-an hingga 1990-an [7].

Dapatan utama [7]:

Terdapat hubungan positif sederhana antara amalan identiti budaya Baba Nyonya dengan usaha menurunkan budaya kepada generasi seterusnya.
Secara umum, amalan identiti budaya dan usaha menurunkannya semakin merosot.
Namun, terdapat sedikit pemulihan dalam kalangan responden yang lahir pada 1990-an.

Satu ulasan tematik terhadap 26 artikel yang diterbitkan antara 2014 dan 2024 mendapati kajian tentang budaya Baba Nyonya kebanyakannya tertumpu kepada identiti, masakan, seni bina dan feminisme [8].

Chitty: Peranakan Hindu Melaka

Asal-usul. Chitty atau Peranakan Hindu Melaka ialah masyarakat hibrid yang terhasil daripada perkahwinan antara pedagang Hindu dengan orang Melayu, Cina, Jawa dan Batak tempatan [9]. Masyarakat ini telah wujud di Melaka sejak zaman Kesultanan Melaka pada awal abad ke-15 [9].

Pedagang dari India. Malah sebelum kedatangan Parameswara pada 1401, pedagang rempah dari India telah berdagang di pelabuhan Melaka [9]. Perdagangan yang berkembang menarik ramai pedagang dari Pantai Coromandel di India untuk menetap di Melaka [9].

Ciri unik. Ciri paling unik masyarakat ini ialah tahap asimilasi mereka dengan budaya Melayu [9]. Dari segi pakaian, bahasa pertuturan, makanan dan mungkin rupa, mereka menyerupai orang Melayu dan Baba Nyonya [9]. Walaupun begitu, Chitty kekal beragama Hindu dan mengekalkan nama Hindu serta amalan adat dan agama mereka, walaupun telah kehilangan kefasihan dalam bahasa Tamil [9].

Kurang dikenali. Kajian ini menyatakan walaupun hadir lama di Melaka dan menyumbang dalam perdagangan dan politik, masyarakat Chitty sebahagian besarnya diabaikan oleh masyarakat lain [9]. Sebuah buku turut menyatakan kebanyakan Peranakan India ialah penganut Hindu Saiva dan bertutur dalam sejenis bahasa Melayu sesama mereka [10].

Bahasa Kreol yang Terancam

Satu kajian tentang bahasa kreol di Melaka menyatakan masyarakat Chetty, Baba Nyonya dan Portugis Melaka masih menggunakan bahasa mereka, iaitu Kreol Melayu Chetty, Kreol Melayu Baba dan Kreol Portugis Melaka [11]. Namun, bahasa-bahasa ini sedang mengalami peralihan bahasa, dan usaha pemeliharaan perlu dilakukan dengan serius [11].

Panduan Praktikal untuk Pembaca

Lawati Kampung Chetti dan kawasan warisan Baba Nyonya di Melaka dengan penuh hormat.
Sokong usahawan tempatan yang menghasilkan sulaman, masakan dan kraf peranakan.
Pelajari beberapa perkataan bahasa Melayu Baba atau Kreol Chetty.
Galakkan generasi muda dalam keluarga peranakan untuk meneruskan adat dan bahasa.
Dokumentasikan cerita keluarga dan resipi tradisional untuk generasi akan datang.
Bagi keluarga yang menanam herba dan rempah untuk masakan tradisional, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman herba dan rempah di laman rumah.

Kesimpulan

Baba Nyonya dan Chitty merupakan masyarakat peranakan unik yang lahir daripada sejarah perdagangan Melaka. Baba Nyonya terhasil daripada perkahwinan pendatang Hokkien dengan wanita tempatan, manakala Chitty berasal daripada perkahwinan pedagang Hindu dengan penduduk tempatan sejak zaman kesultanan. Kedua-duanya banyak mengamalkan budaya Melayu sambil mengekalkan identiti tersendiri. Kajian menunjukkan amalan budaya dan bahasa kreol mereka semakin merosot, walaupun terdapat tanda pemulihan dan usaha menghidupkannya semula.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian sejarah dan budaya.

Rujukan

[1] O. Gin (2017). Eclectic Sociocultural Traditions of the Baba Nyonya of George Town, Penang, Malaysia. Unknown Journal. DOI: 10.22801/svn.2017.9.2.51. https://consensus.app/papers/details/da440bf38d965443bce9570427947f0a/

[2] Hanisa Hassan, Nasirin Abdillah et al. (2021). The identity of Kelantan peranakan Chinese through clothing: An aesthetic morphology approach. PROCEEDINGS OF 8TH INTERNATIONAL CONFERENCE ON ADVANCED MATERIALS ENGINEERING & TECHNOLOGY (ICAMET 2020). DOI: 10.1063/5.0052092. https://consensus.app/papers/details/491cf3ff3be9598ca5e7fdda954eae30/

[3] Rachel Ong and Shu Ying (2019). The musical culture in the Persatuan Peranakan Cina Melaka / Rachel Ong Shu Ying. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/82f7760640b254c188618bb42bf1c851/

[4] D. Neo, Sheau-Shi Ngo, and Jenny Gek Koon Heng (2020). Popular imaginary and cultural constructions of the Nonya in Peranakan Chinese culture of the Straits Settlements. Ethnicities. DOI: 10.1177/1468796819867399. https://consensus.app/papers/details/060c2d57166f53ecab1a7332ea7a10b1/

[5] Xiao-Mei Wang, Chong Wah Koh et al. (2023). The revival of Baba culture through linguistic landscape in Malacca, Malaysia. Journal of Multilingual and Multicultural Development. DOI: 10.1080/01434632.2023.2230179. https://consensus.app/papers/details/1c18295a689f5882a51a758e3620840a/

[6] XiuMian Chen, R. Rusli et al. (2025). A STUDY OF BABA-NYONYA’S EMBROIDERY STITCH TECHNIQUES IN THE LATE 19TH-EARLY 20TH CENTURY. Voice of Academia. DOI: 10.24191/voa.v21i1.11756. https://consensus.app/papers/details/920c2afb921a5b708e3d27aba50f3784/

[7] J. B. Kuake (2010). Communicating the Baba-Nyonya cultural identity. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/7cf048ce193b57ddbf21595489709c07/

[8] Wen-Hong Huang, Ahmad Rizal et al. (Tanpa tahun). A Thematic Review on Baba Nyonya Relating to Cultural Features Publications From 2014 – 2024. https://consensus.app/papers/details/25d0efee00a85605a67b2e6403ab30dd/

[9] Ravichandran Moorthy (2010). The evolution of the Chitty community of Melaka. https://consensus.app/papers/details/59730ebe73ec58e386d3181d961ad817/

[10] Samuel S. Dhoraisingam (2005). Peranakan Indians of Singapore and Melaka: Indian Babas and Nonyas – Chitty Melaka. Unknown Journal. DOI: 10.1355/9789812305992. https://consensus.app/papers/details/e3fb0734b073579b8b0889b4118c232c/

[11] Fazlinda Hamzah, Mohd Azlan Shah Sharifudin et al. (2019). UNDERSTANDING THE CIRCUMSTANCES OF CREOLE LANGUAGES IN MELAKA. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/646e98c1beb25eb99c40e96b56ffc7d8/