Pokok buah yang ditanam daripada biji sering tidak sama dengan pokok induknya. Buahnya mungkin berbeza rasa, saiz atau kualiti, dan pokok mengambil masa lebih lama untuk berbuah. Inilah sebabnya kebanyakan petani buah-buahan menggunakan anak pokok cantuman. Cantuman menggabungkan batang bawah (pokok penanti) yang mempunyai sistem akar kuat dengan sulur (entian) daripada varieti unggul.
Artikel ini meneliti kajian tentang faktor yang mempengaruhi kejayaan cantuman, khususnya bagi durian dan mangga.
Mengapa Cantuman Penting?
Pembiakan vegetatif melalui cantuman merupakan kaedah yang disyorkan bagi kebanyakan tanaman buah, termasuk mangga [1]. Dalam cantuman, batang bawah membentuk sistem akar manakala sulur membentuk bahagian atas yang berbuah [1]. Bagi durian, pokok yang ditanam daripada biji biasanya menunjukkan kualiti yang berubah-ubah, jadi anak pokok varieti elit perlu dibekalkan melalui pembiakan vegetatif [2]. Sifat heterozigot mangga juga memerlukan teknik pembiakan vegetatif seperti cantuman venir bagi memastikan pokok benar jenis [3].
Kejayaan cantuman bergantung kepada beberapa faktor seperti keadaan iklim, peringkat pertumbuhan sulur dan batang bawah, serta kaedah cantuman [4]. Persekitaran terkawal yang sesuai untuk penyembuhan dan pembentukan kalus menghasilkan kejayaan cantuman yang lebih baik [4].
Faktor 1: Kaedah Cantuman
Durian Montong dan Musang King. Kajian membandingkan tiga kaedah cantuman, iaitu cantuman pucuk (top-grafting), cantuman baji dan cantuman sisi, menggunakan sulur Montong dan Musang King [2]. Cantuman pucuk memberikan keputusan terbaik dengan kadar kejayaan 100% bagi kedua-dua varieti [2]. Kadar kejayaan paling rendah (44.40%) dicatatkan bagi gabungan cantuman sisi dengan Musang King [2].
Mangga. Kajian di Ethiopia mendapati kadar kejayaan maksimum (100%) diperoleh dengan teknik cantuman celah (cleft) pada bulan Jun atau Mac [1]. Kajian lain terhadap mangga Amrapali di India juga mendapati cantuman celah pada pertengahan Ogos memberikan kejayaan tertinggi (84.2%) [5].
Faktor 2: Kedudukan dan Umur Batang Bawah
Kedudukan cantuman. Kajian ke atas durian tempatan Maluku mendapati cantuman pada bonggol batang memberikan kadar kejayaan tertinggi, iaitu 98% [6].
Umur batang bawah. Kajian durian mendapati batang bawah berumur lima bulan memberikan peratusan cantuman hidup terbaik (85.39%) [7]. Namun, kajian lain mendapati umur batang bawah (4, 6 dan 8 minggu) tidak mempengaruhi peratusan kejayaan cantuman durian [8]. Kejayaan 100% dicapai pada batang bawah berumur empat minggu dengan sulur dua atau tiga mata tunas [8]. Dapatan yang berbeza ini menunjukkan umur optimum mungkin bergantung kepada kaedah dan keadaan setempat.
Ketinggian batang bawah. Bagi mangga, ketinggian batang bawah (30 cm dan 50 cm) tidak memberi kesan signifikan kepada kejayaan cantuman [9].
Faktor 3: Penutup dan Kelembapan
Penutup memainkan peranan besar. Kajian durian mendapati penutup beramai-ramai (mass cover) menghasilkan 93% kejayaan cantuman [10]. Penutup ini melindungi cantuman daripada cahaya matahari langsung, mengekalkan kelembapan, mencegah perosak dan penyakit, serta melindungi daripada hujan [10].
Kajian mangga juga mendapati penutup beramai-ramai mencapai kejayaan cantuman 100% dan mewujudkan persekitaran mikro yang optimum dengan mengekalkan kelembapan dan suhu [9].
Faktor 4: Masa Cantuman
Masa cantuman sangat mempengaruhi kejayaan, tetapi masa terbaik berbeza mengikut lokasi:
| Lokasi | Masa terbaik | Kejayaan | Sumber |
|---|---|---|---|
| Ethiopia (mangga, cantuman celah) | Mac atau Jun | 100% | [1] |
| Amritsar, India (Amrapali) | Pertengahan Ogos | 84.2% | [5] |
| Andhra Pradesh, India (cantuman kayu lembut) | Oktober | 86.3% | [11] |
| Jabalpur, India (luar musim) | Februari lebih baik daripada Januari | — | [12] |
Satu ulasan menyatakan respons cantuman tanaman buah berbeza mengikut variasi musim dan keadaan persekitaran [4]. Oleh itu, petani di Malaysia perlu mengenal pasti musim terbaik berdasarkan keadaan setempat.
Faktor 5: Varieti Sulur dan Hormon
Varieti sulur juga mempengaruhi kejayaan. Kajian 12 varieti mangga mendapati Scented Goa mencatat kemandirian cantuman tertinggi (84.43%), manakala Sundari terendah (60.00%) [3]. Bagi durian, Montong menghasilkan lebih banyak tunas berbanding Musang King [2].
Rawatan hormon juga boleh membantu. Sulur mangga yang dirawat dengan IAA 100 ppm dan dicantum pada bulan Februari mencatat peratusan percambahan tertinggi (90.00%) dan kejayaan 84.53% pada 60 hari selepas cantuman [12].
Panduan Praktikal
Pilih sulur daripada pokok induk yang sihat dan berprestasi baik.
Gunakan batang bawah yang sihat dan bertenaga.
Cuba kaedah cantuman pucuk atau celah, yang menunjukkan kejayaan tinggi dalam kajian.
Gunakan penutup plastik atau penutup beramai-ramai untuk mengekalkan kelembapan.
Lindungi cantuman daripada cahaya matahari terik dan hujan.
Catat masa dan kadar kejayaan untuk mengenal pasti musim terbaik di kawasan anda.
Jika racun kulat diperlukan untuk mencegah jangkitan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, atau beli anak pokok daripada nurseri berdaftar.
Kesimpulan
Cantuman merupakan teknik penting untuk menghasilkan anak pokok buah yang benar jenis dan cepat berbuah. Kajian menunjukkan kaedah cantuman pucuk dan celah, penggunaan penutup yang mengekalkan kelembapan serta pemilihan masa yang sesuai boleh menghasilkan kejayaan sehingga 100%. Namun, dapatan tentang umur batang bawah dan masa terbaik berbeza antara kajian, jadi petani perlu menyesuaikan teknik dengan keadaan setempat.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Hasil cantuman bergantung kepada kemahiran, varieti, iklim dan pengurusan nurseri.
Rujukan
[1] Wubeshet Beshir et al. (2019). Effect of grafting time and technique on the success rate of grafted Mango (Mangifera indica L.) in Kalu District of Amhara Region, North Eastern Ethiopia. Cogent Food & Agriculture. DOI: 10.1080/23311932.2019.1577023.
[2] Zulfikar Zulfikar et al. (2026). Comparative Performance of Montong and Musang King Durian Under Different Grafting Models Implications for Vegetative Propagation Success. AGROGENESIS Journal of Sustainable Agriculture and Innovation. DOI: 10.33096/agrogenesis.v2i1.1220.
[3] H. Patel et al. (2026). Morphological Attributes Influencing Graft Success in Mango (Mangifera indica L.) Using Indigenous Seedling Rootstock of Bastar Region, Chhattisgarh, India. Journal of Scientific Research and Reports. DOI: 10.9734/jsrr/2026/v32i44101.
[4] N. Bhandari (2021). Seasonal Variability and Propagation Environment to Graft Success and Growth of Sapling in Tropical and Subtropical Fruit Crops: A Review. Agricultural Reviews. DOI: 10.18805/ag.r-161.
[5] A. Kaur et al. (2019). Effect of propagation time and methods on the success rate of grafted mango CV. amrapali. Agricultural Research Journal. DOI: 10.5958/2395-146x.2019.00100.5.
[6] M. K. Lesilolo et al. (2023). Effect of Grafting Position on Grafting Success Rate of Local Durian (Durio zibethinus L.) from Maluku. Agrologia. DOI: 10.30598/ajibt.v12i1.1645.
[7] Brista Memoranda et al. (2023). Pengaruh Perbedaan Metode Grafting dan Umur Batang Bawah Terhadap Keberhasilan Perbanyakan Durian (Durio zibethinus L.). Agropross : National Conference Proceedings of Agriculture. DOI: 10.25047/agropross.2023.515.
[8] Asmawati et al. (2023). The Survival Rate and Growth of Grafted-Seedling of Durian (Durio zibethinus Murr.) Using 3 Rootstocks Ages and 3 Levels of Scion Buds. Asian Journal of Agricultural and Horticultural Research. DOI: 10.9734/ajahr/2023/v10i4283.
[9] I. K. H. D. Putra et al. (2025). Application of Cover Type and Rootstock Height to the Success of Mango Grafting. Jurnal Ilmu Pertanian Indonesia. DOI: 10.18343/jipi.30.3.591.
[10] Wawan Pembengo et al. (2024). Impact of Scion Length and Cover Type on the Success of Durian Grafting. Journal of Global Innovations in Agricultural Sciences. DOI: 10.22194/jgias/24.1212.
[11] K. Rani (2025). Influence of Grating Time on Success of Soft Wood Grafting in Mango under Coastal Andhra Pradesh. International Journal of Economic Plants. DOI: 10.23910/2/2025.6620a.
[12] B. Kumar et al. (2026). Interactive Effects of Indole Acetic Acid, Kinetin and Propagation Timing on Growth, Vigour and Survival of Mango (Mangifera indica L.) Grafts. Journal of Advances in Biology & Biotechnology. DOI: 10.9734/jabb/2026/v29i53975.
