Tanaman markisa (Passiflora spp.) boleh dibiakkan melalui kaedah seksual dan aseksual, bergantung pada tujuan pengeluaran bahan tanaman, tahap keseragaman yang dikehendaki, tekanan penyakit di lapangan dan sumber teknologi yang tersedia. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa pembiakan melalui biji masih menjadi kaedah paling mudah dan murah untuk penanaman luas, namun anak benih yang dihasilkan cenderung menunjukkan variasi sifat yang tinggi. Sebaliknya, kaedah vegetatif seperti keratan batang dan cantuman membolehkan penghasilan bahan tanaman yang lebih seragam, lebih cepat berbuah dan berpotensi lebih tahan terhadap penyakit tanah, kemarau atau saliniti apabila batang bawah yang sesuai digunakan. Di samping itu, kultur tisu, mikropropagasi, embriogenesis somatik dan cantuman in vitro semakin berkembang sebagai pendekatan moden untuk pengeluaran besar-besaran, penghasilan tanaman bebas penyakit dan pemuliharaan genetik. Secara keseluruhannya, pemilihan kaedah pembiakan markisa perlu dibuat berdasarkan objektif pengeluaran, keadaan persekitaran, tahap teknologi dan keperluan kualiti bahan tanaman, dengan pendekatan vegetatif dan bioteknologi semakin penting dalam sistem pengeluaran markisa komersial moden.
Pengenalan
Pembiakan tanaman merupakan peringkat asas yang sangat penting dalam pembangunan ladang markisa. Menurut kajian yang dirujuk, markisa boleh dibiakkan sama ada melalui kaedah seksual menggunakan biji benih, atau secara vegetatif menggunakan keratan, cantuman dan teknik bioteknologi. Pemilihan kaedah pembiakan akan mempengaruhi keseragaman anak benih, daya tahan terhadap penyakit, kecepatan pengeluaran, prestasi awal tanaman dan hasil buah pada masa hadapan. Oleh itu, pemahaman terhadap kelebihan dan kekangan setiap kaedah pembiakan amat penting dalam menentukan strategi pembekalan bahan tanaman yang paling sesuai untuk pekebun kecil, ladang komersial atau program pembiakbakaan.
Pembiakan Secara Seksual Melalui Biji Benih
Pembiakan melalui biji ialah kaedah paling biasa dan paling mudah dilakukan dalam tanaman markisa. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa kaedah ini banyak digunakan untuk penanaman luas, pengeluaran anak benih dalam jumlah besar dan program pembiakbakaan. Antara kelebihan utamanya ialah kos yang rendah, prosedur yang mudah dan keupayaan menghasilkan banyak anak benih. Walau bagaimanapun, kelemahan utama pembiakan melalui biji ialah anak benih yang terhasil kurang seragam kerana berlaku campuran genetik. Oleh itu, kaedah ini kurang sesuai apabila matlamat utama ialah menghasilkan kebun komersial yang sangat seragam dari segi pertumbuhan, pembungaan dan mutu buah.
Isu Percambahan dan Pengurusan Biji
Walaupun pembiakan melalui biji murah dan praktikal, beberapa masalah lazim berkaitan percambahan turut dilaporkan. Menurut kajian yang dirujuk, percambahan biji markisa boleh menjadi tidak sekata dan kadangkala rendah. Oleh itu, rawatan awal seperti priming menggunakan bahan tertentu boleh membantu meningkatkan percambahan dan pertumbuhan anak benih. Selain itu, pemilihan pokok induk yang baik juga sangat penting untuk memastikan biji yang dihasilkan mempunyai potensi vigor yang lebih baik. Hal ini menunjukkan bahawa walaupun kaedah biji kelihatan mudah, kejayaannya tetap memerlukan pengurusan bahan tanaman yang teliti.
Pembiakan Vegetatif Melalui Keratan Batang
Keratan batang merupakan salah satu kaedah vegetatif yang penting dalam pembiakan markisa. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa kaedah ini membolehkan penghasilan bahan tanaman true-to-type, iaitu anak pokok yang mengekalkan ciri pokok induk. Oleh sebab itu, keratan sangat sesuai digunakan untuk menggandakan pokok induk yang produktif, berkualiti dan mempunyai ciri agronomi yang dikehendaki. Di samping itu, tanaman yang dihasilkan melalui keratan biasanya lebih cepat berbuah berbanding tanaman daripada biji. Kelebihan ini menjadikan keratan batang sangat sesuai untuk pengeluaran komersial yang memerlukan keseragaman dan kepantasan pengeluaran.
Faktor yang Mempengaruhi Kejayaan Keratan
Kejayaan pembiakan melalui keratan banyak dipengaruhi oleh jenis bahan keratan, bilangan ruas, penggunaan hormon dan keadaan persekitaran. Menurut kajian yang dirujuk, keratan separa berkayu dengan bilangan ruas lebih banyak serta penggunaan NAA pada kepekatan lebih tinggi, sehingga sekitar 800 ppm dalam sesetengah kajian, dapat meningkatkan kadar perakaran, panjang akar, pertumbuhan pucuk dan kadar hidup. Kajian lain turut menunjukkan bahawa keratan dari bahagian tengah dan dasar pucuk memberi pertumbuhan akar yang lebih baik berbanding keratan dari hujung pucuk. Di bawah rumah lindungan dengan sistem kabus atau kelembapan yang terkawal, keratan herba sepanjang sekitar 15 cm dengan beberapa ruas juga dilaporkan berakar dengan baik. Ini menunjukkan bahawa keratan batang memerlukan kawalan persekitaran dan teknik yang tepat bagi mencapai kejayaan yang tinggi.
Perbandingan Keratan dengan Anak Benih Biji
Walaupun keratan menghasilkan anak pokok yang lebih seragam, beberapa perbezaan fisiologi antara anak pokok daripada keratan dan daripada biji turut dilaporkan. Menurut kajian yang dirujuk, dalam P. cincinnata, keratan menunjukkan status air tumbuhan yang lebih baik, tetapi pertumbuhan vegetatif dan kadar fotosintesis lebih rendah berbanding anak benih yang berasal daripada biji. Dapatan ini menunjukkan bahawa setiap kaedah pembiakan mempunyai kekuatan dan kelemahan tersendiri. Oleh itu, pemilihan antara biji dan keratan perlu dibuat dengan mengambil kira objektif pengeluaran serta keadaan tapak dan pengurusan.
Pembiakan Melalui Cantuman
Cantuman ialah kaedah vegetatif yang semakin penting dalam pengeluaran markisa moden, terutama di kawasan yang mempunyai masalah penyakit tanah atau tekanan abiotik. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa kaedah ini digunakan untuk menggabungkan varieti komersial yang mempunyai mutu buah baik dengan batang bawah spesies liar atau spesies lain yang lebih tahan terhadap penyakit, kemarau atau saliniti. Cantuman membolehkan pengeluar memanfaatkan kelebihan kedua-dua komponen, iaitu produktiviti dan mutu buah daripada batang atas, serta ketahanan dan vigor daripada batang bawah. Oleh itu, cantuman menjadi salah satu strategi paling penting dalam sistem pembiakan markisa komersial berisiko tinggi.
Batang Bawah dan Kelebihan Cantuman
Pelbagai spesies Passiflora telah digunakan sebagai batang bawah dalam sistem cantuman markisa. Menurut kajian yang dirujuk, penggunaan batang bawah seperti P. gibertii, P. alata, P. caerulea, P. cincinnata dan P. mucronata boleh meningkatkan ketahanan terhadap penyakit tanah, menambah keseragaman dan memperbaiki perkembangan awal pokok dalam keadaan tekanan tertentu. Dalam sesetengah laporan, markisa kuning yang dicantum pada P. gibertii menunjukkan kadar kelangsungan hidup yang jauh lebih tinggi di kawasan yang mempunyai sejarah penyakit tanah berbanding apabila dicantum pada batang bawah daripada spesies sendiri. Ini menunjukkan bahawa pemilihan batang bawah yang tepat merupakan faktor teras dalam kejayaan sistem cantuman.
Teknik Cantuman dan Kejayaan Lapangan
Kejayaan cantuman dipengaruhi oleh jenis teknik yang digunakan serta keadaan persekitaran semasa proses pembentukan sambungan. Menurut kajian yang dirujuk, teknik seperti cantuman celah, mini-grafting, cantuman meja, cantuman hipokotil dan variasi cantuman lain menunjukkan kadar hidup dan keberhasilan yang tinggi apabila dilakukan di bawah keadaan rumah kabus atau kelembapan terkawal. Sesetengah sistem pengeluaran pantas juga berjaya memendekkan tempoh pengeluaran anak benih cantuman kepada sekitar 56 hari dengan kawalan suhu, kelembapan dan pembajaan yang sesuai. Hal ini menunjukkan bahawa cantuman bukan sahaja relevan untuk ketahanan penyakit, tetapi juga boleh disusun sebagai sistem pengeluaran anak benih yang cekap dan sistematik.
Cantuman dalam Keadaan Tekanan Abiotik
Salah satu kekuatan utama cantuman ialah keupayaannya membantu tanaman menghadapi tekanan persekitaran. Menurut kajian yang dirujuk, dalam keadaan saliniti, anak benih daripada cantuman menunjukkan perkembangan awal yang lebih baik berbanding anak benih daripada biji atau keratan. Di samping itu, terdapat juga laporan bahawa anak pokok cantuman kurang terjejas di bawah tekanan garam walaupun beberapa kombinasi batang bawah boleh menurunkan hasil buah jika tidak dipilih dengan teliti. Oleh itu, walaupun cantuman memberikan kelebihan terhadap tekanan abiotik, pemilihan kombinasi batang atas dan batang bawah tetap perlu dilakukan secara berhati-hati agar ketahanan tidak mengorbankan produktiviti.
Kultur Tisu dan Mikropropagasi
Kultur tisu ialah kaedah pembiakan moden yang sangat penting untuk pengeluaran anak pokok markisa secara besar-besaran dan seragam. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa mikropropagasi digunakan untuk menghasilkan tanaman bebas penyakit, seragam dan sesuai untuk tujuan komersial serta penyelidikan. Dalam markisa ungu, sebagai contoh, penggunaan kombinasi hormon tertentu seperti BA, GA?, IBA, NAA dan bahan pengawal tumbuh lain telah dipiawai untuk meningkatkan penghasilan pucuk dan perakaran. Kelebihan utama kultur tisu ialah keupayaannya menghasilkan sejumlah besar anak pokok dalam ruang dan masa yang lebih terkawal berbanding kaedah lapangan biasa.
Embriogenesis Somatik dan Pendekatan Bioteknologi
Selain mikropropagasi, embriogenesis somatik juga semakin penting dalam pembaikan dan pembiakan markisa. Menurut kajian yang dirujuk, eksplan seperti daun ex vitro dan akar in vitro boleh dirangsang menghasilkan embrio somatik menggunakan gabungan hormon seperti NAA, 2,4-D dan TDZ, serta penambahan bahan tertentu seperti nanopartikel perak untuk meningkatkan kadar pembentukan embrio. Kajian juga melaporkan bahawa lebih 90 peratus anak pokok yang terhasil daripada embrio somatik mampu hidup dan berbuah secara normal di ladang. Ulasan lain turut menekankan peranan kriopemeliharaan, transformasi genetik dan pendekatan bioteknologi lain dalam pembangunan Passiflora. Hal ini menunjukkan bahawa bioteknologi bukan lagi sekadar pelengkap, tetapi semakin menjadi komponen penting dalam pembiakan markisa masa hadapan.
Pemilihan Kaedah Mengikut Tujuan Pengeluaran
Pemilihan kaedah pembiakan markisa perlu dibuat berdasarkan tujuan pengeluaran dan keadaan setempat. Menurut kajian yang dirujuk, pembiakan melalui biji sesuai untuk pekebun yang memerlukan kos rendah dan jumlah anak benih yang banyak, walaupun sifat tanaman kurang seragam. Keratan lebih sesuai apabila matlamatnya ialah menghasilkan klon seragam yang cepat berbuah. Cantuman pula menjadi pilihan terbaik di kawasan yang mempunyai masalah penyakit tanah, saliniti atau stres tertentu. Sementara itu, kultur tisu dan embriogenesis somatik paling sesuai untuk pengeluaran besar-besaran, penghasilan tanaman bebas penyakit dan tujuan penyelidikan serta pembiakbakaan. Pendekatan ini menunjukkan bahawa tidak ada satu kaedah yang terbaik untuk semua keadaan, sebaliknya pemilihan kaedah perlu disesuaikan dengan keperluan pengusaha dan sistem pengeluaran.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, tanaman markisa boleh dibiakkan melalui empat pendekatan utama, iaitu biji, keratan batang, cantuman dan kultur tisu. Kajian yang dirujuk menunjukkan bahawa pembiakan melalui biji murah dan mudah tetapi menghasilkan anak pokok yang kurang seragam. Keratan dan cantuman pula memberikan bahan tanaman yang lebih seragam dan lebih sesuai untuk pengeluaran komersial, terutama apabila ketahanan penyakit tanah dan tekanan abiotik diperlukan. Kultur tisu, mikropropagasi dan embriogenesis somatik pula semakin penting untuk pengeluaran besar-besaran, bahan tanaman bebas penyakit dan pembangunan genetik markisa. Oleh itu, pemilihan kaedah pembiakan markisa perlu berasaskan objektif pengeluaran, tahap teknologi, sumber yang tersedia dan cabaran persekitaran yang dihadapi.
