Cameron Highlands di Pahang terkenal sebagai pengeluar utama sayur, bunga, teh dan strawberi di Malaysia. Iklim sejuknya membolehkan tanaman subtropika yang sukar tumbuh di tanah rendah ditanam dengan jayanya. Namun, di sebalik hasil yang lumayan, kajian selama beberapa dekad menunjukkan pertanian di kawasan bercerun curam ini membawa cabaran besar kepada tanah, sungai dan empangan.
Artikel ini meneliti dapatan kajian tentang hubungan antara pertanian tanah tinggi dan alam sekitar di Cameron Highlands.
Mengapa Tanah Tinggi Istimewa untuk Pertanian?
Cameron Highlands ialah kawasan bergunung dengan cerun curam, dan kecerunan melebihi 20 darjah adalah perkara biasa [1]. Iklimnya sesuai untuk penanaman teh, sayur subtropika dan bunga di bawah struktur pelindung hujan [1]. Pengeluaran tanaman dikekalkan dengan penggunaan baja dan baja organik (tahi ayam) yang tinggi [1].
Namun, gabungan cerun curam, hujan lebat dan tanah yang dibuka menjadikan kawasan ini sangat terdedah kepada hakisan.
Perubahan Guna Tanah Sepanjang Dekad
Kajian sejarah guna tanah menunjukkan corak perubahan yang jelas [2]:
| Tempoh | Perubahan utama |
|---|---|
| 1947–1974 | Peningkatan ladang teh dan dusun buah, menggantikan hutan |
| 1974–1982 | Peningkatan kebun sayur dan kawasan bandar, menggantikan hutan |
| 1982–1990 | Kebun sayur dan bandar terus meningkat, menggantikan ladang teh dan dusun |
[2]
Setiap peralihan, daripada hutan kepada teh dan dusun, kemudian kepada kebun sayur dan bandar, memberi kesan yang semakin besar kepada permukaan tanah dan meningkatkan kadar hakisan [2].
Kajian imej satelit pula mendapati kawasan pertanian meningkat daripada 7.9% pada 1986 kepada hampir 16.4% pada 2016, manakala kawasan bandar meningkat daripada 5.1% kepada 11.4% [3]. Kawasan hutan pula menurun dengan ketara [3].
Berapa Banyak Tanah Hilang?
Beberapa kajian telah menganggarkan kadar kehilangan tanah:
Penyediaan teres platform luas yang ditarah daripada cerun semula jadi merupakan sumber utama hakisan, dengan purata dianggarkan 24 tan sehektar setahun, dan boleh mencecah 155 tan sehektar bagi satu kejadian hujan [4].
Kehilangan tanah di bawah tanaman sayur ialah 24 hingga 42 tan sehektar setahun, berbanding hanya 1.3 tan di bawah struktur pelindung hujan [1].
Kajian di lembangan Sungai Bertam menganggarkan purata kehilangan tanah tahunan 123.23 tan sehektar setahun, dengan aktiviti pertanian sebagai penyumbang utama [5].
Kajian menggunakan imej SPOT-5 mendapati purata kehilangan tanah meningkat sebanyak 31.77 tan sehektar setahun dari 2005 hingga 2015 [6].
Satu kajian pemetaan mendapati 15.63% kawasan Cameron Highlands (10,581.86 hektar) dikelaskan sebagai berisiko kehilangan tanah sederhana hingga kritikal [7].
Kesan kepada Sungai dan Empangan
Tanah yang terhakis akhirnya dibawa ke sungai dan empangan. Cameron Highlands dikatakan mempunyai antara masalah pemendapan terburuk di Malaysia [8]. Kajian model RUSLE meramalkan hasil sedimen di Empangan Ringlet sebanyak 282,465.5 m³ setahun pada 1997 dan 334,853.5 m³ setahun pada 2006 [8].
Kajian lain menganggarkan kos luaran yang ditanggung oleh pihak pembekal elektrik akibat pemendapan ialah kira-kira RM2 juta setahun, iaitu kurang daripada 4% nilai kasar tahunan pengeluaran sayur [4]. Namun, pengkaji menyatakan terdapat kesan lain yang sukar diukur, termasuk kesan kepada kesihatan awam akibat larian bahan kimia, kehilangan habitat hidupan liar dan potensi kehilangan pelancongan [4].
Ulasan terhadap 68 kajian dari 2001 hingga 2017 menyimpulkan bahawa hakisan tanah, tanah runtuh, aktiviti pertanian, perbandaran dan pembangunan tidak terancang mempengaruhi kualiti air sungai dengan ketara [9]. Kajian di 28 stesen di Sungai Bertam mendapati kepekatan logam terlarut lebih tinggi pada musim hujan dan di kawasan hilir [10]. Risiko kesihatan bukan karsinogenik berada pada tahap boleh diterima, tetapi risiko karsinogenik bagi kadmium adalah signifikan [10].
Bukan Semua Tanaman Sama
Kajian kemampanan agroekosistem di Cameron Highlands memberikan susunan yang jelas: teh paling mampan, diikuti tanaman di bawah pelindung hujan, dan sayur di kawasan terbuka paling kurang mampan [1]. Beban sedimen di sub-lembangan sayur mencecah 3.5 g/L, iaitu 50 kali lebih tinggi berbanding bunga di bawah pelindung hujan dan teh [1].
Petani yang Berdaya Tahan
Tidak semua cerita adalah negatif. Kajian temu bual dengan petani mendapati mereka, walaupun menghadapi cabaran besar dengan sedikit bantuan, menyesuaikan diri dengan baik [11]. Ramai yang meningkatkan pengeluaran, dan sebahagian beralih kepada strategi yang kurang merosakkan alam sekitar [11]. Pertanian organik juga mula berkembang walaupun melibatkan peratusan kecil petani [11].
Satu garis panduan amalan pengurusan terbaik (BMP) juga telah dibangunkan bagi mengawal hakisan dan pemendapan, merangkumi langkah agronomi, pengurusan tanah, kaedah mekanikal dan penuaian air hujan [12].
Panduan Praktikal
Elakkan membuka tanah semasa musim hujan lebat.
Gunakan teres bangku dan tanaman penutup bumi untuk mengurangkan hakisan.
Pertimbangkan struktur pelindung hujan, yang terbukti mengurangkan kehilangan tanah.
Kurangkan baja berlebihan supaya nutrien tidak hanyut ke sungai.
Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan pertanian baik di kawasan bercerun.
Kesimpulan
Pertanian tanah tinggi di Cameron Highlands menyumbang besar kepada bekalan sayur dan bunga negara, tetapi kajian konsisten menunjukkan kadar hakisan tanah yang tinggi, pemendapan empangan dan kemerosotan kualiti air sungai. Teh dan tanaman di bawah pelindung hujan jauh lebih mampan berbanding sayur di kawasan terbuka. Dengan amalan pengurusan terbaik dan penguatkuasaan yang lebih baik, keseimbangan antara pengeluaran dan pemuliharaan masih boleh dicapai.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sebarang pembukaan tanah dan aktiviti pertanian di kawasan tanah tinggi perlu mematuhi peraturan pihak berkuasa tempatan dan negeri.
Rujukan
[1] B. Aminuddin et al. (2005). Sustainability of Current Agricultural Practices in The Cameron Highlands, Malaysia. Water, Air, & Soil Pollution: Focus. DOI: 10.1007/s11267-005-7405-y.
[2] K. Lumpur (2002). Land use changes, soil erosion and decreased base flow of rivers at Cameron Highlands, Peninsular Malaysia. Unknown Journal.
[3] Muhammad Raza Ul Mustafa et al. (2019). Land-use Assessment and its Influence on Spatial Distribution of Rainfall Erosivity: Case Study of Cameron Highlands Malaysia. Journal of Ecological Engineering. DOI: 10.12911/22998993/98937.
[4] D. Midmore et al. (1996). Soil erosion and environmental impact of vegetable production in the Cameron Highlands, Malaysia. Agriculture, Ecosystems & Environment. DOI: 10.1016/s0167-8809(96)01065-1.
[5] M. Rasul (2018). Developing an integrated catchment management through water quality assessment, landuse changes analysis, soil erosion study & community engagement in Bertam River Catchment, Cameron Highlands, Malaysia. Unknown Journal.
[6] Haleh Nampak et al. (2018). Assessment of land cover and land use change impact on soil loss in a tropical catchment by using multitemporal SPOT?5 satellite images and Revised Universal Soil Loss Equation model. Land Degradation & Development. DOI: 10.1002/ldr.3112.
[7] R. Zainal Abidin et al. (2021). Determination of Cover Management and Soil Loss Risk Mapping by Sub-Districts and River Catchments of Cameron Highlands Malaysia. Land. DOI: 10.3390/land10111181.
[8] Soo Huey Teh (2011). Soil erosion modeling using RUSLE and GIS on Cameron highlands, Malaysia for hydropower development. Unknown Journal.
[9] Azlini Razali et al. (2018). Land use change in highland area and its impact on river water quality: a review of case studies in Malaysia. Ecological Processes. DOI: 10.1186/s13717-018-0126-8.
[10] Azlini Razali et al. (2020). The impact of seasonal change on river water quality and dissolved metals in mountainous agricultural areas and risk to human health. Environmental Forensics. DOI: 10.1080/15275922.2020.1728434.
[11] Han et al. (2011). Issues and Challenges of Sustainable Agriculture in the Cameron Highlands. Unknown Journal.
[12] Tanpa nama pengarang (2019). Erosion and Sediment Control Best Management Practices in Agricultural Farms for Effective Reservoir Sedimentation Management at Cameron Highlands. International Journal of Recent Technology and Engineering. DOI: 10.35940/ijrte.d5138.118419.
