Kedondong (Spondias dulcis, juga dikenali sebagai Spondias cytherea) ialah pokok buah tropika yang sering ditanam di halaman rumah di Malaysia. Buahnya yang masam-manis biasanya dimakan segar atau diproses menjadi pelbagai produk. Walaupun popular, kedondong masih dianggap buah yang kurang dimanfaatkan dan kurang mendapat perhatian penyelidik.
Artikel ini meneliti kajian tentang asal-usul, taburan dan kepelbagaian genetik kedondong, termasuk dapatan dari Malaysia dan rantau sekitar.
Asal-Usul dan Keluarga
Kedondong tergolong dalam keluarga Anacardiaceae, iaitu keluarga yang sama dengan mangga dan gajus [1]. Satu kajian menyatakan kedondong berasal dari Kepulauan Society di Polinesia, Lautan Pasifik, dan kini ditanam secara meluas di banyak kawasan dan negara tropika [2]. Kajian lain pula menyatakan kedondong mungkin tumbuhan asli dari rantau Malesia dan Pasifik [3].
Pada mulanya, kedondong dianggap sebagai pokok halaman rumah atau tumbuhan hutan sebelum usaha untuk membangunkannya dijalankan [4]. Buah masaknya mempunyai rasa manis dan menyenangkan, serta merupakan sumber mineral dan vitamin C yang baik [4].
Genus Spondias mengandungi beberapa spesies yang berkait rapat. Kajian penanda genetik AFLP terhadap enam spesies Spondias mendapati S. cytherea merupakan spesies yang paling berbeza secara genetik berbanding spesies lain dalam genus ini [5].
Kedondong di Hutan Malaysia
Menariknya, kedondong bukan sahaja ditemui di halaman rumah. Inventori tumbuhan berkayu di Hutan Simpan Ulu Muda, Kedah, merekodkan 235 spesies daripada 56 famili [6]. Spondias cytherea merupakan antara tumbuhan paling biasa di ketiga-tiga tapak kajian, bersama Polyalthia jenkensii dan Intsia palembanica [6]. Dapatan ini menunjukkan kedondong turut menjadi sebahagian daripada ekosistem hutan di Semenanjung Malaysia.
Satu lagi kajian di Malaysia memasukkan Spondias dulcis dalam senarai lapan tumbuhan yang kurang dimanfaatkan, bersama Leucaena leucocephala, Muntingia calabura, Annona squamosa, Ardisia elliptica, Cynometra cauliflora, Ficus auriculata dan Averrhoa bilimbi, untuk dinilai aktiviti antioksidannya [7].
Kawasan Sesuai untuk Penanaman
Kajian di bahagian tengah Sumatera menggunakan model MaxEnt untuk meramalkan kawasan yang sesuai dari segi iklim untuk penanaman kedondong [2]. Keluasan habitat yang berpotensi sesuai didapati jauh lebih besar daripada taburan kedondong yang sedia ada [2]. Kawasan paling sesuai meliputi pantai barat dan bahagian tengah Sumatera, tetapi tidak sampai ke pantai timur [2].
Pengkaji menyatakan kedondong masih banyak diabaikan oleh komuniti saintifik dan potensinya belum diterokai secara mendalam [2]. Mereka menekankan kepentingan membangunkan sumber germplasma kedondong yang mampu menyesuaikan diri dengan iklim ekstrem [2].
Di India, spesies Spondias dilaporkan tahan kemarau dan tumbuh dengan banyak sebagai pokok di tepi pagar [8]. Buahnya boleh dimakan segar, dimasak atau dijadikan produk nilai tambah, dan di sesetengah tempat daun mudanya dimakan mentah atau dikukus sebagai sayur [8].
Kepelbagaian Bentuk dan Rupa
Variasi morfologi di Sumatera. Kajian terhadap germplasma kedondong dari Riau, Sumatera Barat dan Jambi memerhati 50 ciri morfologi [3]. Spesimen kedondong terbahagi kepada dua kumpulan utama berdasarkan warna buah masak [3]. Namun, ciri warna ini mungkin tidak sesuai dijadikan kriteria standard untuk menilai varieti kerana masih terdapat variasi dalam ciri lain seperti saiz dan bentuk buah [3]. Kedondong manis didapati cenderung mempunyai bentuk buah bujur memanjang [3].
Pengkaji turut menyatakan bahawa sekitar tahun 1960-an, Sumatera terkenal dengan kedondong dari Sabang yang manis dan bersaiz besar [3].
Genotip unggul. Tinjauan di lembah Manipur, India, mendapati kepelbagaian genetik yang ketara antara genotip kedondong [9]. Genotip P7 memberikan hasil tertinggi (147.10 kg sepokok) dan vitamin C tertinggi (40.81 mg/100 g), manakala P19 mempunyai berat buah tertinggi (158.50 g) [9]. Genotip P17 pula mempunyai jumlah pepejal larut tertinggi (17 °Brix) dan jumlah gula tertinggi (6.84%) [9].
Aksesi di Brazil. Kajian ke atas 600 buah daripada enam aksesi mendapati aksesi M4 dan M5 mempunyai ciri fizikal dan kimia yang lebih baik berbanding pokok lain [10]. Aksesi yang dinilai menunjukkan kepelbagaian genetik [10].
Kedondong Renek
Hasil mutasi semula jadi telah menghasilkan kedondong renek (dwarf ambarella) [1]. Namun, buah daripada pokok renek ini masih kurang dikaji [1]. Kajian mendapati buah kedondong renek mempunyai berat antara 53.78 hingga 79.52 g, dengan pulpa berkelembapan 84.13% hingga 86.78% dan pH 3.14 hingga 3.31 [1].
Kajian di Sri Lanka turut membandingkan kedondong besar dan kedondong renek [11]. Buah segar kedondong renek mempunyai kandungan fenolik yang lebih tinggi, manakala kedondong besar menunjukkan aktiviti antioksidan FRAP dan DPPH yang lebih tinggi [11]. Ini menunjukkan kedua-dua jenis mempunyai kelebihan masing-masing.
Mengapa Kepelbagaian Ini Penting?
Kepelbagaian genetik merupakan asas untuk pemilihan dan pembiakan varieti yang lebih baik. Kajian di Manipur menegaskan kepelbagaian ini boleh digunakan untuk menyaring genotip unggul pada masa hadapan [9]. Bagi penanam, pemilihan pokok induk yang berbuah lebat, manis dan bersaiz besar boleh meningkatkan nilai hasil tuaian.
Namun, maklumat tentang variasi morfologi germplasma kedondong masih terhad [3]. Lebih banyak kajian diperlukan, termasuk di Malaysia, untuk mengenal pasti dan memelihara jenis kedondong tempatan yang bermutu.
Panduan Praktikal
Pilih bahan tanaman daripada pokok induk yang terbukti berbuah lebat, manis dan bersaiz besar.
Rekodkan ciri pokok seperti saiz buah, rasa dan musim berbuah jika anda mempunyai lebih daripada satu pokok.
Pertimbangkan kedondong renek jika ruang terhad, tetapi ambil perhatian bahawa kajian tentangnya masih sedikit.
Pelihara pokok kedondong tempatan yang mempunyai ciri unik, kerana ia mungkin sumber genetik berharga.
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang bahan tanaman dan varieti buah-buahan nadir.
Kesimpulan
Kedondong ialah buah tropika daripada keluarga Anacardiaceae yang ditanam meluas di kawasan tropika dan turut ditemui sebagai pokok biasa di Hutan Simpan Ulu Muda, Kedah. Kajian di Sumatera, India dan Brazil menunjukkan kepelbagaian yang ketara dalam saiz, rasa, hasil dan kandungan vitamin C antara pokok. Namun, kedondong masih kurang dikaji, dan usaha mengenal pasti serta memelihara germplasma tempatan perlu dipergiat.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sila dapatkan nasihat pegawai pertanian sebelum memulakan penanaman secara komersial.
Rujukan
[1] Laura Rocha Candido et al. (2024). PHYSICOCHEMICAL CHARACTERIZATION OF DWARF AMBARELLA (SPONDIAS DULCIS) FRUITS. COLLOQUIUM AGRARIAE. DOI: 10.5747/ca.2024.v20.h533.
[2] Ibna Hayati et al. (2019). Modeling climatic suitable areas for kedondong (Spondias dulcis) cultivation in central part of Sumatra, Indonesia. Biodiversitas. DOI: 10.13057/biodiv/d201220.
[3] Ibna Hayati et al. (2022). MORPHOLOGICAL VARIATION OF KEDONDONG (SPONDIAS DULCIS PARKINSON) IN CENTRAL PART OF SUMATRA. Floribunda. DOI: 10.32556/floribunda.v6i8.2022.375.
[4] B. Koubala et al. (2018). Ambarella—Spondias cytherea. Unknown Journal. DOI: 10.1016/b978-0-12-803138-4.00005-8.
[5] C. A. Santos et al. (2008). Inter-relações genéticas entre espécies do gênero Spondias com base em marcadores AFLP. Revista Brasileira De Fruticultura. DOI: 10.1590/s0100-29452008000300028.
[6] Z. Rahmad et al. (2024). Woody Plants of Ulu Muda Forest Reserve Kedah, Malaysia. Journal of Tropical Biology & Conservation (JTBC). DOI: 10.51200/jtbc.v21i.5356.
[7] P. Wong et al. (2020). Biological Activities of Selected Plants and Detection of Bioactive Compounds from Ardisia elliptica Using UHPLC-Q-Exactive Orbitrap Mass Spectrometry. Molecules. DOI: 10.3390/molecules25133067.
[8] K. Das et al. (2019). Spondias – an underutilized potential fruit crop of West Bengal. Acta Horticulturae. DOI: 10.17660/actahortic.2019.1241.8.
[9] M. Devi et al. (2024). Characterization of ambarella (Spondias dulcis) genotypes based on morphological and physio-biochemical quality attributes. The Indian Journal of Agricultural Sciences. DOI: 10.56093/ijas.v94i1.142872.
[10] P. D. de Souza et al. (2022). Fruit quality and genetic diversity of Spondias dulcis accessions. Revista Ceres. DOI: 10.1590/0034-737×202269020008.
[11] M. D. Samaranayake et al. (2021). Determination of Functional Properties of Sri Lankan Ambarella (Spondias dulcis Forst. syn. Spondias cytherea Sonn.) Fruit and Development of Vacuum Dried Ambarella Fruit Powder and Incorporated Soup Mix. Asian Food Science Journal. DOI: 10.9734/afsj/2021/v20i1130381.
