Bayangkan pelancong bandar datang ke kebun anda untuk memetik buah, belajar menoreh getah, menginap di rumah kampung dan membeli hasil tani terus dari ladang. Inilah konsep agropelancongan, iaitu gabungan pertanian dan pelancongan. Bagi petani, ia membuka sumber pendapatan baharu tanpa perlu menambah keluasan tanah.
Artikel ini meneliti bukti kajian tentang agropelancongan di Malaysia dan negara jiran, termasuk manfaat, cabaran dan faktor kejayaannya.
Sejarah Agropelancongan di Malaysia
Agropelancongan bermula di Malaysia pada tahun 1991 sebagai salah satu aktiviti kepelbagaian pelancongan dan dimasukkan dalam Rancangan Malaysia Keenam (1991–1995) [1]. Pada peringkat awal, kebanyakan tempat agropelancongan hanya memperkenalkan tumbuhan dan haiwan, dan lebih dikenali oleh pelancong tempatan untuk aktiviti bina pasukan dan rekreasi [1].
Dengan sokongan kerajaan dalam pemasaran dan promosi, pelbagai pakej telah dibangunkan, termasuk penginapan di ladang, petik sendiri, haiwan ternakan, memancing dan homestay [1]. Namun, sumbangan agropelancongan masih rendah berbanding sektor pelancongan lain [1].
Di Malaysia, agropelancongan merangkumi aktiviti pelancongan yang ditawarkan oleh operasi ladang dalam empat cabang, iaitu pertanian, perikanan, ternakan dan industri asas tani [2].
Manfaat kepada Masyarakat Luar Bandar
Ulasan 17 kajian mendapati agropelancongan memberi manfaat ekonomi dan sosial kepada masyarakat setempat, termasuk kepelbagaian pendapatan, peluang pekerjaan dan peluang perniagaan [2]. Ulasan sistematik terkini terhadap 20 artikel dari 2011 hingga 2024 pula menyatakan agropelancongan berpotensi menyumbang kepada kepelbagaian pendapatan luar bandar dan pemeliharaan warisan budaya [3].
Homestay di Kelantan dan Terengganu. Kajian menilai pendapatan yang dijana daripada homestay berasaskan agro-budaya di Kelantan dan Terengganu, termasuk faktor kejayaan dan strategi penambahbaikan infrastruktur [4]. Kajian lain di Terengganu yang melibatkan 76 responden melalui temu bual separa berstruktur dan perbincangan kumpulan fokus meneliti pendapatan daripada aktiviti, destinasi dan produk agropelancongan berbanding pelaburan awal dan kos operasi tahunan [5].
Pekebun kecil sawit di Perak. Analisis kos-faedah mendapati kedua-dua pilihan, iaitu menggabungkan kebun sawit dengan agropelancongan atau menumpukan kepada sawit sahaja, memberikan pulangan yang konsisten dengan nilai kini bersih (NPV) positif [6]. Model agropelancongan masih berdaya maju walaupun kadar penginapan turun kepada 50% hingga 70% daripada tahap semasa [6]. Namun, jika kadar penginapan turun kepada 20%, NPV dan kadar pulangan dalaman (IRR) model agropelancongan menjadi lebih rendah berbanding model tanpa agropelancongan [6].
Pengalaman Negara Jiran
Beberapa kajian di Indonesia memberikan gambaran kesan agropelancongan terhadap pendapatan:
| Lokasi dan komoditi | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Koko ekologi, Kolaka Timur | Purata keuntungan bulanan meningkat daripada IDR 3.40 juta kepada IDR 12.63 juta | [7] |
| Kopi, Manggarai Timur | Pendapatan petani lebih tinggi selepas agropelancongan dirasmikan | [8] |
| Nanas, Muaro Jambi | Produk agropelancongan dan teknologi digital memberi kesan signifikan kepada pendapatan | [9] |
| Strawberi, Purbalingga | Petani rakan kongsi berpendapatan 61% lebih tinggi | [10] |
Kajian di Bantul, Yogyakarta, pula mendapati agropelancongan menggalakkan masyarakat memproses hasil pertanian dan memperbaiki pengurusan ladang, yang meningkatkan pendapatan isi rumah dengan ketara [11].
Perlu diambil perhatian bahawa kajian koko dan kopi melibatkan sampel yang kecil, jadi dapatannya tidak semestinya terpakai secara meluas.
Cabaran Utama
Walaupun berpotensi, pembangunan agropelancongan di Malaysia masih perlahan dan jauh ketinggalan berbanding negara jiran [2]. Cabaran yang dikenal pasti termasuk [2] [3]:
1. Keterbatasan petani dan kurang kesedaran tentang peluang ini.
2. Infrastruktur dan kemudahan luar bandar yang kurang membangun.
3. Jurang kemahiran dalam pengurusan pelancongan.
Kajian di Muaro Jambi juga mendapati perkhidmatan agropelancongan tidak memberi kesan signifikan kepada pendapatan kerana pendapatan perkhidmatan dikutip secara individu dan tiada tadbir urus serta peraturan standard, khususnya bagi perkhidmatan tempat letak kereta [9].
Faktor Kejayaan
Berdasarkan kajian yang dirujuk, beberapa faktor menyumbang kepada kejayaan agropelancongan:
Tarikan, kemudahan dan aksesibiliti. Kajian koko ekologi menekankan konsep 3A, iaitu tarikan seperti pembelajaran penanaman koko dan pemprosesan coklat, kemudahan seperti tandas dan ruang makan, serta akses yang mudah dengan petunjuk arah yang jelas [7].
Pemprosesan hasil. Agropelancongan mendorong pemprosesan hasil tani yang meningkatkan nilai tambah [11].
Penglibatan komuniti. Penglibatan masyarakat kampung penting untuk memastikan kejayaan program dan pulangan pelaburan [1].
Latihan dan pemasaran. Ulasan sistematik mencadangkan latihan kemahiran, peningkatan infrastruktur dan pemasaran bersasar [3].
Panduan Praktikal
Mulakan secara kecil, contohnya aktiviti petik sendiri atau lawatan ladang pada hujung minggu.
Kenal pasti keunikan ladang anda, sama ada buah bermusim, ternakan atau proses tradisional.
Sediakan kemudahan asas seperti tandas, tempat berteduh dan tempat letak kereta.
Tetapkan harga dan peraturan yang jelas untuk semua perkhidmatan.
Pastikan keselamatan pelawat, terutamanya berhampiran jentera, kolam dan haiwan.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengurusan ladang, serta agensi pelancongan negeri tentang pendaftaran dan promosi.
Bagi ladang ternakan, rujuk Jabatan Perkhidmatan Veterinar, dan bagi kolam ikan, rujuk Jabatan Perikanan.
Kesimpulan
Agropelancongan menawarkan peluang kepada petani untuk mempelbagaikan pendapatan melalui aktiviti seperti homestay, petik sendiri dan lawatan ladang. Kajian di Malaysia menunjukkan ia memberi manfaat ekonomi dan sosial, tetapi pembangunannya masih perlahan akibat cabaran infrastruktur, kesedaran dan kemahiran. Kajian sawit di Perak juga mengingatkan bahawa daya maju bergantung kepada bilangan pelawat. Dengan perancangan yang teliti, agropelancongan boleh menjadi sumber pendapatan tambahan yang bernilai.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat kewangan. Pulangan sebenar bergantung kepada lokasi, pelaburan dan pengurusan. Dapatkan nasihat profesional sebelum membuat pelaburan.
Rujukan
[1] N. Mazlan et al. (2014). Development and challenges of agritourism in Malaysia. Journal of International Society for Southeast Asian Agricultural Sciences.
[2] Orryel Jaunis et al. (t.t.). Agrotourism in Malaysia: A Review on Concept, Development, Challenges and Benefits. Unknown Journal.
[3] M. S. Paimen et al. (2026). Sustainable Agrotourism in Malaysia: A Systematic Review of Development, Socioeconomic Impacts, and Future Challenges. Journal of Economics and Sustainability. DOI: 10.32890/jes2026.8.1.1.
[4] S. Bachok et al. (2019). RURAL AGRO-TOURISM AND LOCAL COMMUNITY INCOME: THE CASE STUDY OF CLUSTERED HOMESTAYS IN KELANTAN AND TERENGGANU. PLANNING MALAYSIA JOURNAL. DOI: 10.21837/pm.v17i9.592.
[5] S. Bachok et al. (2018). IN PURSUIT OF ECONOMICALLY COMPETITIVE AGRO-TOURISM SECTOR: THE CASE OF TERENGGANU HOMESTAY, MALAYSIA. PLANNING MALAYSIA JOURNAL. DOI: 10.21837/pmjournal.v16.i6.471.
[6] K. Zakaria et al. (2020). Maximising Smallholders’ Income through Agro-tourism. Unknown Journal.
[7] Rahmayani Rahmayani et al. (2024). Analysis of the Potential Development of Ecological Cocoa Agrotourism to Increase Farmers’ Income in Tumbudadio Village Tirawuta Sub-district, East Kolaka Regency. International Journal of Technology and Education Research. DOI: 10.63922/ijeter.v2i03.1393.
[8] Katarina Nalo et al. (2023). DAMPAK PENGEMBANGAN AGROWISATA KOPI TERHADAP SOSIAL EKONOMI PETANI DI DESA COLOL KECAMATAN LAMBA LEDA TIMUR KABUPATEN MANGGARAI TIMUR. Buletin Ilmiah IMPAS. DOI: 10.35508/impas.v24i2.12525.
[9] Dedi Damhudi et al. (2024). Pengaruh Produk dan Jasa Agrowisata Serta Teknologi Digital Terhadap Pendapatan Dan Kesejahteraan Petani Nanas Desa Tangkit Baru Kecamatan Sungai Gelam Kabupaten Muaro Jambi. Jurnal MeA (Media Agribisnis). DOI: 10.33087/mea.v9i2.244.
[10] Muhamad Dava Alfarizi (2026). Analisis Keberlanjutan Agrowisata dan Lingkungan pada Pengelolaan Wisata D’las Purbalingga. Tamasya : Jurnal Pariwisata Indonesia. DOI: 10.62383/tamasya.v3i2.1186.
[11] Sriyadi et al. (2021). Impact of Agrotourism Development on Increasing Value Added of Agricultural Products and Farmers’ Income Levels (A Study in Karangtengah, Bantul, Yogyakarta). E3S Web of Conferences. DOI: 10.1051/e3sconf/202123202013.
