Jika anda pernah melalui lereng bukit yang baru dipotong untuk jalan raya, anda mungkin melihat tompok paku-pakis hijau yang padat menutupi tanah terdedah. Paku-pakis itu kemungkinan besar ialah resam (Dicranopteris linearis). Resam sering dianggap rumpai yang sukar dihapuskan, tetapi kajian saintifik menunjukkan ia memainkan peranan ekologi yang kompleks: melindungi tanah daripada hakisan, tetapi kadangkala melambatkan pemulihan hutan. Artikel ini meneliti kedua-dua sisi tersebut.
Mengenali Resam
Dicranopteris ialah genus paku-pakis purba yang tersebar luas di kawasan tropika [1]. Sesetengah spesies boleh membentuk belukar yang padat dan menguasai lapisan bawah hutan, menjadikannya spesies biasa dan utama dalam ekosistem tropika dan subtropika [1]. Kerana membentuk belukar padat yang dianggap mengganggu pertumbuhan semula hutan, resam sering ditebas atau dibakar dalam pengurusan hutan [1].
Ciri yang membantu resam menjajah kawasan gondol termasuk pengeluaran spora yang banyak, pertumbuhan klon yang pantas, litupan permukaan yang tinggi dan keupayaan mengisi ruang kosong [1].
Kajian di Malaysia: Lereng Potongan Jalan
Satu kajian di Malaysia meneliti komuniti tumbuhan dan penjanaan semula spesies di kawasan lereng potongan jalan [2]. Plot eksperimen ditetapkan pada tiga tahap litupan tumbuhan: 0%, 10% dan 50% [2]. Dapatannya [2]:
Dicranopteris linearis merupakan spesies paling dominan dalam semua rawatan kerana ia spesies perintis yang mampu hidup dalam persekitaran yang sukar.
Plot dengan litupan tumbuhan tertinggi menunjukkan peningkatan kestabilan cerun, dengan penurunan ketara tahap ketepuan tanah dan kadar hakisan.
Kepelbagaian tumbuhan yang tinggi berkesan meningkatkan sifat tanah.
Melindungi Tanah daripada Hakisan
Satu eksperimen di China menguji lima spesies paku-pakis asli pada cerun 50° dengan simulasi hujan lebat 100 mm sejam [3]. Litupan paku-pakis yang tinggi (80%) dapat mengurangkan isipadu air larian sebanyak 65.0% dan kehilangan sedimen sebanyak 96.1% berbanding tanah gondol [3]. Indeks luas daun, nisbah luas akar dan ketumpatan akar berkait rapat dengan keupayaan mengurangkan hakisan [3]. Antara spesies yang diuji, termasuk Dicranopteris pedata, spesies Nephrolepis auriculata menunjukkan prestasi terbaik [3].
Ulasan Yang dan rakan-rakan menyatakan Dicranopteris berpotensi menyumbang kepada pemulihan ekosistem melalui ketahanan terhadap tekanan abiotik, pengurangan hakisan tanah akibat hujan, penentangan terhadap pencerobohan spesies asing, serta penyimpanan karbon dan nutrien dalam tanah [1].
Mengekalkan Iklim Mikro Tanah
Eksperimen membuang lapisan bawah Dicranopteris mendapati pembuangannya meningkatkan suhu tanah dan mengurangkan kelembapan tanah, seterusnya mengubah komuniti hidupan tanah dan mengurangkan proses penguraian sampah daun [4]. Pengkaji menyimpulkan lapisan bawah Dicranopteris penting untuk mengekalkan iklim mikro tanah dan merupakan pemacu utama biota serta proses ekologi tanah [4].
Kajian di tanah terdegradasi di China pula mendapati paku-pakis lapisan bawah meningkatkan kepelbagaian mikrob tanah dengan ketara di tanah yang belum dipulihkan [5].
Paku-Pakis sebagai “Pemudah Cara” Ekosistem
Satu ulasan dalam jurnal BioScience mencadangkan agar pandangan terhadap paku-pakis sebagai pesaing semata-mata dinilai semula [6]. Berdasarkan bukti fosil dan moden, pengkaji berhujah bahawa paku-pakis bertindak sebagai pemudah cara pemulihan komuniti selepas gangguan besar dengan menstabilkan substrat, memperbaiki sifat tanah dan mengimbangi persaingan [6]. Pandangan ini selari dengan dapatan bahawa resam membantu menstabilkan tanah, walaupun ia juga boleh menyekat spesies lain dalam keadaan tertentu.
Sisi Lain: Boleh Melambatkan Pemulihan Hutan
Namun, resam juga mempunyai kesan negatif dalam konteks pemulihan hutan:
Sri Lanka: Kawasan paku-pakis D. linearis boleh terbentuk selepas pembersihan hutan hujan diikuti pembakaran yang kerap, dan mampu menghalang pertumbuhan semula hutan hujan [7]. Sebarang bentuk gangguan tanah didapati boleh membantu penubuhan herba, pokok renek dan pokok, tetapi anak pokok spesies hutan primer hampir tiada [7].
Singapura: Kajian hutan sekunder berusia 60 tahun mendapati kehadiran berterusan D. linearis dan pokok perintis berumur panjang melambatkan pemulihan hutan [8]. Peningkatan penubuhan anak pokok dikaitkan dengan penurunan litupan paku-pakis [8].
Hong Kong: Kawasan tanah runtuh dikuasai belukar paku-pakis, termasuk Dicranopteris, yang mungkin menyekat penjajahan tumbuhan berkayu [9].
Sri Lanka (tanah): Tanah di kawasan dikuasai D. linearis didapati rendah kesuburan dan mempunyai komuniti kulat mikoriza yang kurang pelbagai [10].
Ringkasan Peranan Resam
| Peranan | Bukti |
|---|---|
| Perintis di tanah gondol | Dominan di lereng potongan jalan di Malaysia |
| Mengurangkan hakisan | Litupan paku-pakis 80% (termasuk satu spesies Dicranopteris) mengurangkan sedimen 96.1% |
| Mengekalkan iklim mikro tanah | Pembuangan meningkatkan suhu dan mengurangkan kelembapan |
| Menghalang pemulihan hutan | Kajian di Sri Lanka, Singapura, Hong Kong |
Panduan Praktikal
Di cerun terdedah, biarkan atau gunakan resam sebagai litupan sementara untuk mengurangkan hakisan.
Untuk pemulihan hutan, pertimbangkan penyediaan tanah dan penanaman pokok asli lebih awal sebelum resam membentuk belukar padat, seperti dicadangkan oleh kajian di Hong Kong.
Elakkan pembakaran berulang kerana ia boleh menggalakkan kawasan dikuasai paku-pakis.
Bagi pekebun yang berdepan masalah resam, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI. Jika menggunakan racun rumpai, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Kesimpulan
Resam (Dicranopteris linearis) ialah paku-pakis perintis yang mendominasi tanah gondol, termasuk lereng potongan jalan di Malaysia. Ia berkesan melindungi tanah daripada hakisan dan mengekalkan iklim mikro tanah. Namun, apabila membentuk belukar padat, resam boleh melambatkan pemulihan hutan seperti dilaporkan di Sri Lanka, Singapura dan Hong Kong. Pengurusan yang bijak perlu mengambil kira kedua-dua peranan ini.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Kesesuaian pengurusan bergantung kepada keadaan tapak. Rujuk Jabatan Pertanian, MARDI atau jabatan perhutanan untuk nasihat lanjut.
Rujukan
[1] Long Yang et al. (2021). Rethinking the Ecosystem Functions of Dicranopteris, a Widespread Genus of Ferns. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2020.581513.
[2] N. Osman et al. (2021). Dynamics of plant ecology and soil conservation: Implications for cut-slope protection. Acta Oecologica. DOI: 10.1016/j.actao.2021.103744.
[3] N. L. Chau et al. (2017). Fern cover and the importance of plant traits in reducing erosion on steep soil slopes. Catena. DOI: 10.1016/j.catena.2016.12.016.
[4] Jie Zhao et al. (2012). Dicranopteris-dominated understory as major driver of intensive forest ecosystem in humid subtropical and tropical region. Soil Biology & Biochemistry. DOI: 10.1016/j.soilbio.2012.02.020.
[5] Yuming Lu et al. (2023). Understory ferns promote the restoration of soil microbial diversity and function in previously degraded lands. The Science of the total environment. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2023.161934.
[6] Lauren Azevedo-Schmidt et al. (2024). Ferns as facilitators of community recovery following biotic upheaval. Bioscience. DOI: 10.1093/biosci/biae022.
[7] Andrew L. Cohen et al. (1995). Releasing Rain Forest Succession: A Case Study in the Dicranopteris linearis Fernlands of Sri Lanka. Restoration Ecology. DOI: 10.1111/j.1526-100x.1995.tb00093.x.
[8] S. C. Chua et al. (2016). Soil degradation and feedback processes affect long?term recovery of tropical secondary forests. Journal of Vegetation Science. DOI: 10.1111/jvs.12406.
[9] Chun-Chiu Pang et al. (2018). Vegetation succession on landslides in Hong Kong: Plant regeneration, survivorship and constraints to restoration. Global Ecology and Conservation. DOI: 10.1016/j.gecco.2018.e00428.
[10] R. Liyanage et al. (2021). Some edaphic properties in Dicranopteris linearis dominated landscape:A perspective for restoration success. Ceylon Journal of Science. DOI: 10.4038/cjs.v50i1.7843.
