Dalam perubatan tradisional, daun bidara digunakan untuk pelbagai masalah kesihatan, termasuk kencing manis. Ulasan saintifik menyenaraikan pengurusan diabetes antara kegunaan tradisional bidara arab di seluruh dunia [1]. Adakah terdapat bukti saintifik yang menyokong amalan ini? Artikel ini merumuskan kajian makmal dan haiwan, serta menerangkan mengapa bukti ini belum mencukupi untuk menjadikan bidara sebagai rawatan diabetes.
Kajian Klasik: Christinin-A
Kajian penting tahun 2005 di Mesir menguji ekstrak butanol daun Z. spina-christi dan saponin utamanya, christinin-A, pada tikus [2]:
Pada tikus diabetes jenis 2, ekstrak dan christinin-A memperbaiki toleransi glukosa dan meningkatkan pembebasan insulin.
Pada tikus diabetes jenis 1, tiada kesan diperhatikan.
Kesannya digambarkan menyerupai ubat kumpulan sulfonilurea, iaitu merangsang pengeluaran insulin.
Ekstrak meningkatkan kesan ubat glibenclamide apabila diberi bersama.
Aspek keselamatan dalam kajian ini
Pada dos yang jauh lebih tinggi daripada dos berkesan, ekstrak menyebabkan kesan menekan sistem saraf pusat pada tikus.
Rawatan 100 mg/kg selama 3 bulan tidak menyebabkan gangguan fungsi atau struktur hati dan buah pinggang, atau perubahan darah.
Dos maut median (LD50) secara oral pada mencit ialah 3,820 mg/kg.
Penyelidik menyimpulkan daun bidara arab “kelihatan” sebagai alternatif selamat untuk menurunkan gula darah, tetapi ini berdasarkan kajian haiwan [2].
Interaksi dengan Ubat Diabetes
Dapatan bahawa ekstrak bidara meningkatkan kesan glibenclamide [2] sangat penting. Jika pesakit yang mengambil ubat diabetes turut minum air rebusan daun bidara, terdapat kemungkinan gula darah turun terlalu rendah (hipoglisemia). Walaupun ini belum dikaji pada manusia, ia menjadi sebab untuk berhati-hati.
Kajian Haiwan Lain
Kajian 2023 di Nigeria menguji ekstrak etanol daun Z. spina-christi pada tikus diabetes [3]:
Gula darah menurun dengan ketara berbanding kumpulan kawalan diabetes, setara dengan kumpulan yang menerima metformin.
Enzim hati serta paras kreatinin dan urea lebih rendah, menunjukkan perlindungan hati dan buah pinggang.
Profil lemak darah lebih baik.
Namun, kajian ini menggunakan hanya tiga tikus bagi setiap kumpulan selama 14 hari [3], jadi keputusannya perlu ditafsir dengan berhati-hati.
Kajian Perencatan Enzim
Satu cara diabetes dikawal ialah dengan melambatkan pencernaan karbohidrat. Beberapa kajian menguji keupayaan ekstrak bidara menghalang enzim alfa-glukosidase dan alfa-amilase.
| Kajian | Dapatan | Rujukan |
|---|---|---|
| Tiga spesies Ziziphus | Z. mauritiana, terutamanya daun, perencat enzim terkuat | [4] |
| Tiga spesies, HPLC | Daun Z. mauritiana tertinggi; rutin, kuersetin, apigenin berkait | [5] |
| Z. spina-christi dan Z. lotus | Z. spina-christi perencat alfa-glukosidase terkuat | [6] |
Kajian Hafiz turut menguji perencatan enzim DPP-IV, iaitu sasaran sesetengah ubat diabetes moden [4]. Kajian Dawood pula mendapati ekstrak Z. lotus meningkatkan penggunaan glukosa dalam sel hati di makmal [6].
Mengapa Bukti Ini Belum Mencukupi?
1. Tiada ujian klinikal pada manusia. Ulasan 2022 tentang Z. spina-christi menegaskan keselamatan dan keberkesanannya belum dinilai sepenuhnya pada manusia, dan dos standard serta keselamatan daun perlu ditetapkan [1].
2. Ekstrak berbeza daripada air rebusan. Kajian menggunakan ekstrak butanol atau etanol pada dos tertentu [2][3].
3. Kesan berbeza mengikut jenis diabetes. Ekstrak tidak berkesan pada diabetes jenis 1 dalam kajian tikus [2].
4. Saiz kajian kecil. Sesetengah kajian haiwan menggunakan bilangan haiwan yang sangat sedikit [3].
Pendirian Ulasan Saintifik
Ulasan genus Ziziphus menyatakan kajian toksisiti menunjukkan spesies ini kelihatan tidak toksik pada dos terapeutik biasa, tetapi kajian teliti tentang standardisasi, mekanisme dan toksisiti masih diperlukan [7].
Panduan untuk Pesakit Diabetes
1. Jangan hentikan atau kurangkan ubat diabetes untuk menggantikannya dengan bidara.
2. Beritahu doktor jika anda mengambil atau bercadang mengambil bidara dalam apa jua bentuk.
3. Pantau gula darah dengan lebih kerap jika menggunakan bidara bersama ubat, kerana risiko hipoglisemia [2].
4. Fokus kepada rawatan yang terbukti, iaitu ubat, diet seimbang dan senaman.
5. Pilih produk berdaftar jika ingin mencuba produk herba.
Bagaimana Sebatian Bidara Mungkin Berfungsi?
Kajian korelasi mengaitkan beberapa flavonoid dalam daun bidara, iaitu rutin, kuersetin dan apigenin, dengan aktiviti antioksidan dan perencatan alfa-glukosidase [5]. Kajian metabolomik pula mengenal pasti sebatian seperti asid kafeik, asid ferulik dan asid betulinik sebagai calon sebatian antidiabetik dalam spesies Ziziphus [6]. Saponin christinin-A pula dipercayai bertindak dengan cara yang menyerupai ubat sulfonilurea [2].
Walau bagaimanapun, mengenal pasti sebatian di makmal hanyalah langkah pertama. Sebatian tersebut perlu diserap ke dalam darah dalam jumlah yang mencukupi, dan kesannya perlu dibuktikan dalam kajian klinikal sebelum dakwaan kesihatan boleh dibuat. Ulasan genus Ziziphus menekankan keperluan kajian tentang mekanisme tindakan dan standardisasi farmaseutikal [7].
Kesimpulan
Kajian haiwan menunjukkan ekstrak daun bidara arab, terutamanya saponin christinin-A, boleh menurunkan gula darah pada tikus diabetes jenis 2 dengan merangsang insulin. Kajian makmal juga mendapati daun Z. mauritiana menghalang enzim pencernaan karbohidrat. Namun, tiada ujian klinikal pada manusia, dan ekstrak bidara meningkatkan kesan ubat glibenclamide dalam kajian tikus. Bidara tidak boleh dianggap sebagai pengganti rawatan diabetes.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan pengganti nasihat doktor. Pesakit diabetes perlu berbincang dengan doktor sebelum menggunakan bidara atau mana-mana herba.
Rujukan
[1] M. Abdulrahman et al. (2022). Ethnopharmacology, Biological Evaluation, and Chemical Composition of Ziziphus spina-christi (L.) Desf.: A Review. Advances in Pharmacological and Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.1155/2022/4495688.
[2] Ahmed O. Abdel-Zaher et al. (2005). Antidiabetic activity and toxicity of Zizyphus spina-christi leaves. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2005.04.007.
[3] A. Mohammed et al. (2023). Anti-hyperglycaemic and selected organ protective effects of Ziziphus spina-christi hydroethanol leaf extract in alloxan induced diabetic rats. Gadau Journal of Pure and Allied Sciences. DOI: 10.54117/gjpas.v2i2.102.
[4] Ihsanul Hafiz et al. (2025). Comparison of metabolite profiles and bioactivities of three Ziziphus species. Journal of Applied Pharmaceutical Science. DOI: 10.7324/japs.2025.224949.
[5] Ihsanul Hafiz et al. (2025). Exploring the antioxidant and ?-glucosidase inhibitor potential properties across three Ziziphus species: An insight from HPLC data. Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research. DOI: 10.56499/jppres24.2135_13.5.1385.
[6] Hend M. Dawood et al. (2024). Metabolomics and chemometrics approaches unravel the metabolic diversity and in-vitro antidiabetic potential of two Ziziphus species. Industrial Crops and Products. DOI: 10.1016/j.indcrop.2024.118288.
[7] Ezzouhra El Maaiden et al. (2020). Genus Ziziphus: A comprehensive review on ethnopharmacological, phytochemical and pharmacological properties. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112950.
