Ramai menganggap herba semula jadi pasti selamat. Namun, keselamatan herba perlu dinilai berdasarkan kajian, bukan andaian. Bagi senduduk, terdapat satu isu khusus yang jarang dibincangkan: keupayaannya mengumpul logam daripada tanah. Artikel ini meneliti bukti keselamatan senduduk.
Ketoksikan Akut: Kajian Haiwan
Kajian di Malaysia
Kajian ketoksikan akut ke atas ekstrak etanol senduduk mendapati ekstrak selamat walaupun pada dos tinggi 5,000 mg/kg dan tidak menunjukkan ketoksikan melalui mulut [1].
Kajian anti-cirit-birit
Dalam kajian ekstrak air daun senduduk, tiada kematian dan tiada tanda kelemahan umum diperhatikan pada mencit sehingga dos 2,000 mg/kg [2].
Teh air panas
Kajian ekstrak air panas daun senduduk melaporkan ketoksikan rendah dalam ujian udang air masin [3].
Ulasan
Ulasan naratif 2026 menyatakan profil keselamatan senduduk telah dilaporkan dalam pelbagai ujian makmal dan haiwan [4].
Had Bukti Keselamatan
Kajian ketoksikan akut hanya menilai kesan jangka pendek selepas satu dos. Ia tidak menjawab soalan tentang:
Penggunaan jangka panjang
Keselamatan semasa hamil dan menyusu
Interaksi dengan ubat
Ulasan genus Melastoma menegaskan kajian keselamatan dan keberkesanan klinikal masih diperlukan [5].
Isu Khusus: Senduduk Mengumpul Logam
Penumpuk aluminium
Senduduk ialah tumbuhan berkayu penumpuk aluminium yang tumbuh di tanah berasid tinggi aluminium di Asia Tenggara [6]. Ia boleh mengumpul lebih 10 mg aluminium setiap gram berat kering dalam daun dan akar [7].
Kajian 15 populasi di Semenanjung Malaysia
Kajian terhadap senduduk dari 15 populasi di Negeri Sembilan, Selangor dan Pahang, termasuk hutan tanah rendah, tapak pelupusan, tebing sungai, ladang sawit dan getah, sawah padi dan tapak lombong, mendapati daun senduduk mengumpul [8]:
| Logam | Kepekatan dalam daun (mg/g) |
|---|---|
| Aluminium (Al) | 3.45 hingga 8.70 |
| Besi (Fe) | 1.02 hingga 1.07 |
| Plumbum (Pb) | 0.013 hingga 0.016 |
| Arsenik (As) | 0.008 hingga 0.23 |
| Kromium (Cr) | 0.005 hingga 0.02 |
Plumbum dan arsenik dalam tanah tercemar
Dalam eksperimen tanah tercemar, senduduk mengumpul arsenik sehingga 2,800 mg/kg dalam akar dan 570 mg/kg dalam batang dan daun. Bagi plumbum, sehingga 13,800 mg/kg dikumpul dalam akar dan 2,200 mg/kg dalam daun [9].
Berita baik dari kawasan geoterma
Kajian di zon geoterma Gunung Kembar, Aceh, Indonesia mendapati kandungan plumbum dalam senduduk hanya 3.2% hingga 3.9% daripada had 10 mg/kg bagi ubat semula jadi di Indonesia. Senduduk di kawasan ini bertindak sebagai “penyekat” logam. Namun, penyelidik tetap mengesyorkan saringan bahan cemar sebelum penyediaan ubat [10].
Apa Maksudnya untuk Pengguna?
Kandungan logam dalam senduduk sangat bergantung kepada tempat ia tumbuh. Senduduk yang dipetik dari tapak lombong, tapak pelupusan atau tepi jalan sibuk mungkin mengandungi logam yang lebih tinggi [8][9].
Panduan Keselamatan
1. Jangan petik senduduk dari kawasan tercemar seperti tapak pelupusan, bekas lombong, kawasan perindustrian atau tepi jalan raya sibuk [8].
2. Basuh daun dengan bersih sebelum digunakan.
3. Gunakan secara sederhana dan tidak berterusan dalam tempoh lama.
4. Elakkan semasa hamil dan menyusu, kerana tiada data keselamatan.
5. Jangan beri kepada bayi dan kanak-kanak kecil tanpa nasihat doktor.
6. Maklumkan doktor tentang penggunaan herba, terutamanya jika mengambil ubat diabetes, antibiotik atau ubat pencair darah.
7. Pilih produk berdaftar jika membeli produk komersial.
Kandungan Antioksidan Tidak Bermakna Selamat Sepenuhnya
Senduduk kaya dengan tanin [11]. Walaupun tanin mempunyai sifat antimikrob dan antioksidan, pengambilan berlebihan dalam tempoh panjang belum dikaji pada manusia dalam konteks senduduk.
Logam Berat dalam Pelbagai Habitat
Kajian 15 populasi mendapati tiada hubungan ketara antara kepekatan logam tinggi dalam daun (Al, Pb, As dan Cr) dengan sifat kimia tanah, tetapi beberapa elemen logam tanah berkorelasi dengan kepekatan logam daun [8]. Ini bermakna sukar meramal kandungan logam senduduk hanya dengan melihat jenis tanah.
Kajian pengoptimuman di makmal turut menunjukkan senduduk boleh mengumpul plumbum sehingga 3,596 mg/kg dalam masa 14 hari sahaja dalam pasir tercemar [12], menunjukkan betapa cepatnya pengumpulan boleh berlaku.
Ujian Kesan pada Sel Manusia
Kajian di Malaysia mendapati ekstrak senduduk meningkatkan kebolehhidupan sel mononuklear darah periferi manusia di makmal [1], yang memberi petunjuk awal bahawa ekstrak tidak toksik kepada sel imun pada kepekatan yang diuji. Kajian semburan senduduk untuk jerawat juga melaporkan formulasi tersebut tidak merengsakan [13].
Kajian Kesan pada Sel Kanser
Sebaliknya, ekstrak metanol daun senduduk menunjukkan kesan sitotoksik terhadap beberapa jenis sel kanser di makmal [14]. Sebatian yang mampu membunuh sel secara aktif perlu dinilai keselamatannya dengan teliti sebelum digunakan secara meluas.
Ringkasan Risiko
Secara ringkas, risiko utama senduduk bukan ketoksikan akut, tetapi lokasi pemetikan, penggunaan jangka panjang dan kekurangan data klinikal.
Kesimpulan
Kajian haiwan menunjukkan ekstrak senduduk tidak toksik secara akut walaupun pada dos tinggi. Namun, data keselamatan jangka panjang dan klinikal masih kurang. Senduduk juga mampu mengumpul aluminium, plumbum dan arsenik daripada tanah, jadi lokasi pemetikan amat penting.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Dapatkan nasihat doktor atau ahli farmasi sebelum menggunakan senduduk, terutamanya jika hamil, menyusu atau mengambil ubat.
Rujukan
[1] Mahmood A. Abdulla et al. (2012). Acute Toxicity Evaluation, Antibacterial, Antioxidant and Immunomodulatory Effects of Melastoma malabathricum. Molecules. DOI: 10.3390/molecules17033547.
[2] J. Sunilson et al. (2009). Antidiarrhoeal Activity of Leaves of Melastoma malabathricum Linn. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.4103/0250-474x.59556.
[3] O. A. Lestari et al. (2022). In vitro antioxidant potential and phytochemical profiling of Melastoma malabathricum leaf water extract. Food Science and Technology. DOI: 10.1590/fst.92021.
[4] P. Apridamayanti et al. (2026). Antioxidant, Anti-Inflammatory, and Safety Assessments of Cengkodok Plant (M. malabathricum): A Narrative Review. Majalah Obat Tradisional. DOI: 10.22146/mot.111406.
[5] Wen-jun Zheng et al. (2020). A Review of the Traditional Uses, Phytochemistry and Biological Activities of the Melastoma genus. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.113322.
[6] Toshihiro Watanabe et al. (2002). Role of organic acids in aluminum accumulation and plant growth in Melastoma malabathricum. Tree physiology. DOI: 10.1093/treephys/22.11.785.
[7] Toshihiro Watanabe et al. (2008). Root mucilage enhances aluminum accumulation in Melastoma malabathricum, an aluminum accumulator. Plant Signaling & Behavior. DOI: 10.4161/psb.3.8.6356.
[8] Shahida Saberi et al. (2024). Metals Accumulation of Tropical Shrub Melastoma malabathricum L. (Melastomataceae) Populations and Their Relation To Soil Edaphic Factor. Malaysian Applied Biology. DOI: 10.55230/mabjournal.v53i1.2793.
[9] S. N. Selamat et al. (2014). Phytoremediation of lead (Pb) and Arsenic (As) by Melastoma malabathricum L. from Contaminated Soil in Separate Exposure. International Journal of Phytoremediation. DOI: 10.1080/15226514.2013.856843.
[10] S. Suhendrayatna et al. (2026). Water–soil–plant transfer of heavy metals in an active geothermal zone: The case of Melastoma malabathricum (L.) at Gunung Kembar, Aceh Province, Indonesia. Journal of Ecological Engineering. DOI: 10.12911/22998993/221878.
[11] Amira Liyana Azri Sani et al. (2025). EVALUATION OF STABILITY, TANNIN CONTENT, ANTIOXIDANT ACTIVITY, AND ANTIMICROBIAL PROPERTIES OF Melastoma Malabathricum Linn. LEAF EXTRACT IN A WATER-BASED EMULSION. Chemical and Natural Resources Engineering Journal (Formally known as Biological and Natural Resources Engineering Journal). DOI: 10.31436/cnrej.v9i1.121.
[12] S. N. Selamat et al. (2018). Optimization of lead (Pb) bioaccumulation in Melastoma malabathricum L. by response surface methodology (RSM). Rendiconti Lincei. Scienze Fisiche e Naturali. DOI: 10.1007/s12210-017-0656-5.
[13] R. Y. Putra et al. (2025). Antibacterial Activity of Melastoma malabathricum L. Leaves and Efficacy in Liquid Spray Formulation against Acne-Causing Bacteria (Staphylococcus epidermidis). Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v9i9.32.
[14] Muddatstsir Idris et al. (2024). Phytochemical screening and cytotoxicity of Melastoma malabathricum L. leaves extracts against MCF-7, HeLa, A549, B16, and HT29 cells. AIP Conference Proceedings. DOI: 10.1063/5.0207722.
