Selepas minyak diperah daripada biji bunga matahari, sejumlah besar hampas (kek biji atau “oilcake”) tertinggal. Selama ini, hampas ini kebanyakannya digunakan sebagai makanan ternakan dan baja. Kajian kini menunjukkan ia berpotensi menjadi bahan makanan manusia yang berkhasiat. Artikel ini meneliti bukti tersebut.
Apa Itu Hampas Biji Bunga Matahari?
Bahagian sisa yang tinggal selepas minyak diekstrak daripada biji dikenali sebagai kek biji. Selama bertahun-tahun, kek biji bunga matahari digunakan sebagai makanan haiwan, baja organik dan kompos tanah [1].
Industri minyak menghasilkan banyak hasil sampingan. Antaranya, kek biji bunga matahari berpotensi digunakan untuk makanan manusia, sekali gus mencapai konsep kelestarian dan ekonomi kitaran [2].
Kandungan Nutrien Hampas
Kajian di Romania
Kajian membandingkan biji, minyak perahan sejuk dan hampas mendapati [2]:
| Komponen | Biji | Hampas (pelet) | Hampas (kek) |
|---|---|---|---|
| Serat | Lebih rendah | 31.88% | 12.64% |
| Protein | 33.85% | 20.15% | 21.60% |
| Baki minyak | 65.42% | 15.77% | 14.16% |
Baki minyak dalam hampas kaya dengan asid lemak tak tepu (92% hingga 96%), dan protein hampas mempunyai profil asid amino yang seimbang [2].
Kajian di India
Analisis kek biji bunga matahari setiap 100 g berat kering mendapati [1]:
Protein kasar: 37.10 g
Serat kasar: 21.50 g
Karbohidrat: 23.97 g
Lemak kasar: 0.69 g
Kalsium: 650 mg
Fosforus: 711.33 mg
Zat besi: 6.44 mg
Asid fitik: 700 mg
Penyelidik menyimpulkan kek biji bunga matahari kaya dengan protein, serat, karbohidrat dan tenaga [1].
Protein Hampas
Protein hampas bunga matahari didominasi oleh globulin 11S dan albumin 2S. Kajian varieti mendapati sifat fungsian protein hampas sangat berbeza antara varieti, jadi pemilihan kualiti khusus diperlukan [3].
Aplikasi dalam Produk Makanan
Ulasan 2025 tentang penggunaan biji bunga matahari dalam produk makanan berfungsi menyatakan [4]:
Biji bunga matahari boleh diproses melalui pemanggangan, pengekstrakan minyak dan penghasilan tepung.
Ia digunakan dalam produk diperkaya, bebas gluten dan diperkaya protein seperti biskut, laddoo, roti dan kek.
Mil dan kek biji dikenal pasti sebagai sumber protein yang bernilai untuk makanan manusia dan ternakan.
Kajian penilaian deria menunjukkan hasil yang memberangsangkan apabila terbitan biji bunga matahari dicampur dengan tepung lain.
Ulasan lain turut menyebut hasil sampingan bunga matahari digunakan sebagai diet manusia dan makanan ternakan [5].
Cabaran
1. Asid fitik: Kandungan asid fitik (700 mg/100 g) boleh mengurangkan penyerapan mineral [1].
2. Pengekstrakan protein: Terdapat had dalam teknik pengekstrakan protein [4].
3. Jangka hayat: Pembungkusan dan keadaan penyimpanan mempengaruhi kestabilan produk [4].
4. Variasi: Kualiti berbeza mengikut varieti [3].
Peluang untuk Malaysia
Walaupun bunga matahari bukan tanaman minyak utama di Malaysia, konsep menukar hasil sampingan kilang minyak kepada bahan makanan berfungsi relevan dengan industri pemprosesan makanan tempatan. Pengusaha boleh mempertimbangkan:
Tepung kaya protein untuk produk bakeri
Bahan tambahan serat dalam makanan
Snek berasaskan biji
Panduan untuk Pengguna
1. Biji bunga matahari utuh masih merupakan cara paling mudah untuk mendapatkan nutrien ini.
2. Produk berasaskan tepung bunga matahari boleh menjadi alternatif bebas gluten [4].
3. Semak label untuk kandungan garam dan gula dalam produk diproses.
Mineral dalam Biji dan Hampas
Biji bunga matahari kaya dengan kalium, kalsium, fosforus dan magnesium [6]. Kajian varieti di Turki mendapati kandungan fosforus antara 4,908 hingga 10,561 mg/kg dan kalium antara 4,118 hingga 6,901 mg/kg bergantung pada varieti [7]. Sebahagian besar mineral ini kekal dalam hampas selepas minyak diperah, menjadikan hampas sumber mineral yang berpotensi.
Protein Kualiti Tinggi
Kandungan protein kasar isirung bunga matahari berbeza antara 18.82% hingga 29.81% bergantung pada varieti [7]. Protein ini mempunyai profil asid amino yang seimbang [2], dengan asid glutamik, asid aspartik dan arginina sebagai asid amino utama [3]. Arginina juga dikaitkan dengan sokongan kesihatan kardiovaskular dalam ulasan [8].
Hasil Sampingan untuk Ternakan
Ulasan bunga matahari sebagai sumber makanan menyatakan hasil sampingannya digunakan sebagai diet manusia dan makanan ternakan, dan turut membincangkan kekangan pengeluaran bunga matahari [5]. Hampas bunga matahari kekal sebagai bahan penting dalam industri makanan ternakan [1].
Sumber Tenaga
Kek biji bunga matahari membekalkan kira-kira 250 kcal tenaga setiap 100 g berat kering [1], menjadikannya sumber tenaga dan protein yang berpotensi.
Kesimpulan Kajian Nutrien
Penyelidik dari Romania menyimpulkan perbandingan antara biji, minyak dan hampas menunjukkan kehadiran komponen bernilai yang menjadikannya sesuai untuk diet sihat dengan pengambilan nutrien yang mencukupi [2]. Pengguna dan pengusaha boleh melihat hampas bunga matahari sebagai sumber nutrien, bukan sekadar sisa.
Kesimpulan
Hampas biji bunga matahari, yang selama ini dianggap sisa, kaya dengan protein dan serat serta mempunyai baki minyak yang kaya asid lemak tak tepu. Kajian menunjukkan ia berpotensi digunakan dalam produk makanan seperti biskut dan roti. Namun, cabaran seperti asid fitik dan variasi kualiti perlu diatasi sebelum penggunaannya meluas.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Pengusaha makanan perlu mematuhi peraturan keselamatan makanan yang berkuat kuasa sebelum menghasilkan produk baharu.
Rujukan
[1] C. Vasudha et al. (2021). Nutritional quality analysis of sunflower seed cake (SSC). Unknown Journal.
[2] Ancu?a Petraru et al. (2021). Nutritional Characteristics Assessment of Sunflower Seeds, Oil and Cake. Perspective of Using Sunflower Oilcakes as a Functional Ingredient. Plants. DOI: 10.3390/plants10112487.
[3] Zhenyuan Li et al. (2024). Properties and Characterization of Sunflower Seeds from Different Varieties of Edible and Oil Sunflower Seeds. Foods. DOI: 10.3390/foods13081188.
[4] Sonu et al. (2025). Utilization of sunflower seeds in functional food product development: A review. International Journal of Advanced Biochemistry Research. DOI: 10.33545/26174693.2025.v9.i7l.4854.
[5] B. Adeleke et al. (2020). Oilseed crop sunflower (Helianthus annuus) as a source of food: Nutritional and health benefits. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.1783.
[6] Jamila Gagour et al. (2022). Proximate Composition, Physicochemical, and Lipids Profiling and Elemental Profiling of Rapeseed (Brassica napus L.) and Sunflower (Helianthus annuus L.) Grown in Morocco. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2022/3505943.
[7] M. Özcan et al. (2023). Determination of bioactive compounds, phenolic contents, fatty acid and biogenic element profiles of the seeds of sunflower (Helianthus annuus L.) genotypes. Food and Humanity. DOI: 10.1016/j.foohum.2023.100222.
[8] Y. Puraikalan et al. (2023). Sunflower Seeds (Helianthus Annuus) and Health Benefits: A Review. Recent Progress in Nutrition. DOI: 10.21926/rpn.2303010.
