Pokok senduduk dengan bunga ungu-merah jambunya mudah ditemui di tepi jalan, kawasan lapang dan tanah terbiar di seluruh Malaysia. Bagi kebanyakan orang, ia sekadar semak. Namun, dalam perubatan tradisional Melayu, daun dan akarnya telah lama digunakan untuk merawat pelbagai penyakit. Artikel ini meneliti apa yang diketahui sains tentang senduduk.
Mengenali Senduduk
Senduduk (Melastoma malabathricum) tergolong dalam famili Melastomataceae dan merupakan salah satu daripada 22 spesies Melastoma di Asia Tenggara, termasuk Malaysia. Ia dianggap tumbuhan asli Asia tropika dan sederhana serta Kepulauan Pasifik [1]. Dalam bahasa Inggeris ia dikenali sebagai “Singapore Rhododendron”, dan tumbuh liar di tanah terbiar di Asia Selatan dan Tenggara, China, Taiwan, Australia dan Pasifik Selatan [2].
Di Indonesia, senduduk turut dikenali sebagai karamunting, cengkodok atau senggani [3][4].
Kegunaan Tradisional
Ulasan yang banyak dipetik menyatakan daun, pucuk, kulit batang, biji dan akar senduduk digunakan secara tradisional untuk merawat [1]:
Cirit-birit dan disentri
Buasir
Luka dan kecederaan
Sakit gigi
Sakit perut
Senduduk mempunyai status herba dalam kepercayaan rakyat Melayu, serta perubatan tradisional India, China dan Indonesia [1]. Ia juga digunakan secara tradisional untuk luka selepas bersalin [5].
Ulasan genus Melastoma pula mendapati spesies dalam genus ini digunakan secara tradisional untuk pendarahan, cirit-birit, bengkak dan tumor ginekologi [6].
Kandungan Kimia
Kira-kira 142 sebatian telah dilaporkan daripada spesies Melastoma, termasuk flavonoid, tanin, fenilpropanoid, asid organik, terpenoid dan steroid [6].
Kelas metabolit sekunder utama yang dikenal pasti termasuk flavonoid, triterpena, tanin, saponin dan steroid. Terbitan kaempferol merupakan juzuk utama dalam bunga dan daun [7].
Kajian kimia mengenal pasti sebatian seperti asid ursolik, asid asiatik, kaempferol, kuersetin dan asid elagik daripada senduduk [8].
Aktiviti Farmakologi yang Dilaporkan
| Aktiviti | Jenis kajian |
|---|---|
| Penyembuhan luka | Haiwan [9] |
| Anti-cirit-birit | Haiwan [10] |
| Antibakteria | Makmal [8][11] |
| Anti-radang dan penahan sakit | Haiwan [12] |
| Antioksidan | Makmal [11][13] |
| Menurunkan gula darah | Makmal dan haiwan [3][14] |
| Sitotoksik (terhadap sel kanser) | Makmal [15] |
Ulasan juga menyenaraikan aktiviti antikoagulan, imunomodulator, anti-ulser, perlindungan hati dan perlindungan gastrik [7][6].
Had Bukti yang Sangat Penting
Walaupun senarai aktiviti ini panjang, hampir semua bukti datang daripada kajian makmal dan haiwan. Ulasan genus Melastoma menyimpulkan bahawa kajian keselamatan dan keberkesanan klinikal masih diperlukan [6]. Ulasan lain turut menyatakan penemuan fitokimia dan farmakologi bagi banyak spesies dalam genus ini masih terhad [7].
Dalam carian kajian ini, tiada ujian klinikal manusia ditemui yang menilai senduduk untuk sebarang penyakit.
Kajian di Malaysia
Senduduk ialah tumbuhan yang terkenal dalam perubatan tradisional Malaysia [11]. Kajian di Malaysia telah menilai senduduk dari pelbagai aspek:
Kesan anti-radang, penahan sakit dan penurun demam dalam kajian haiwan [12].
Ketoksikan akut, antibakteria, antioksidan dan kesan terhadap sel imun [11].
Penyembuhan luka menggunakan “senduduk putih” [9].
Pengumpulan aluminium dan logam dalam populasi liar di Semenanjung Malaysia [16][17].
Panduan Praktikal
1. Kenali tumbuhan dengan betul kerana terdapat banyak spesies Melastoma [1].
2. Jangan petik dari kawasan tercemar seperti tapak pelupusan atau lombong, kerana senduduk boleh mengumpul logam [17].
3. Gunakan secara sederhana dan bukan sebagai pengganti ubat moden.
4. Rujuk doktor sebelum menggunakan untuk penyakit kronik.
Bahagian Pokok yang Digunakan
Setiap bahagian senduduk mempunyai kegunaan dan kandungan berbeza:
Daun: paling banyak dikaji, digunakan sebagai rebusan untuk gangguan perut [7] dan teh herba [3].
Akar: diminum sebagai jus untuk penyakit kulit, demam dan kesakitan [7].
Bunga: mempunyai aktiviti antibakteria yang lebih kuat berbanding daun dalam satu kajian [18].
Buah: mengandungi kuersetin dan kaempferol [18], dan ekstraknya diuji terhadap bakteria [19].
Kajian di Kalimantan menggunakan GC-MS mendapati ekstrak daun mengandungi sebatian fenol (36.32%), asid lemak (20.74%), terpenoid (9.13%) dan sterol (5.77%) [20]. Tanin dalam akarnya pula digunakan secara tradisional untuk menghitamkan gigi atau kening [20].
Senduduk Bunga Putih
Terdapat juga senduduk berbunga putih. Satu sebatian kaempferol glikosida telah diasingkan buat kali pertama daripada daun senduduk berkelopak putih [2]. Kajian penyembuhan luka di Malaysia turut menggunakan “senduduk putih” [9].
Lebih daripada Ubat: Nilai Ekologi
Senduduk juga mempunyai peranan alam sekitar. Ia mampu tumbuh di tanah berasid yang tinggi aluminium [21], dan dikaji untuk memulihkan tanah tercemar logam [22].
Potensi Produk Moden
Penyelidik telah membangunkan formulasi moden daripada senduduk, termasuk emulsi berasaskan air untuk luka [5] dan semburan cecair untuk bakteria jerawat [23]. Produk ini masih di peringkat penyelidikan.
Kesimpulan
Senduduk merupakan herba tradisional Melayu yang kaya dengan flavonoid dan tanin, dan kajian makmal serta haiwan menyokong beberapa kegunaan tradisionalnya seperti merawat luka dan cirit-birit. Namun, tiada bukti klinikal manusia yang kukuh setakat ini. Senduduk wajar dihargai sebagai warisan herba, tetapi digunakan dengan berhati-hati.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Dapatkan nasihat doktor atau ahli farmasi sebelum menggunakan senduduk untuk merawat sebarang penyakit.
Rujukan
[1] S. M. Joffry et al. (2011). Melastoma malabathricum (L.) Smith Ethnomedicinal Uses, Chemical Constituents, and Pharmacological Properties: A Review. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2012/258434.
[2] K. Paulpriya (2019). Phytochemical and Bioactive Potential of Melastoma malabathricum: an Important Medicinal Herb. Ethnomedicinal Plants with Therapeutic Properties. DOI: 10.1201/9780429487767-8.
[3] Oke Anandika Lestari et al. (2024). LC-MS metabolomics and molecular docking approaches to identify antihyperglycemic and antioxidant compounds from Melastoma malabathricum L. Leaf. Saudi Journal of Biological Sciences. DOI: 10.1016/j.sjbs.2024.104047.
[4] P. Apridamayanti et al. (2021). Antioxidant, antibacterial activity and FICI (Fractional Inhibitory Concentration Index) of ethanolic extract of Melastoma malabathricum leaves with amoxicillin against pathogenic bacteria. Nusantara Bioscience. DOI: 10.13057/nusbiosci/n130202.
[5] Amira Liyana Azri Sani et al. (2025). EVALUATION OF STABILITY, TANNIN CONTENT, ANTIOXIDANT ACTIVITY, AND ANTIMICROBIAL PROPERTIES OF Melastoma Malabathricum Linn. LEAF EXTRACT IN A WATER-BASED EMULSION. Chemical and Natural Resources Engineering Journal (Formally known as Biological and Natural Resources Engineering Journal). DOI: 10.31436/cnrej.v9i1.121.
[6] Wen-jun Zheng et al. (2020). A Review of the Traditional Uses, Phytochemistry and Biological Activities of the Melastoma genus. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.113322.
[7] N. Samad et al. (2018). Ethnobotanical, Phytochemical, and Pharmacological Aspects of Melastoma sp. Unknown Journal.
[8] K. Wong et al. (2012). Chemical constituents and antibacterial activity of Melastoma malabathricum L. Natural Product Research. DOI: 10.1080/14786419.2010.538395.
[9] Anbu Jeba Sunilson et al. (2010). ANTIBACTERIAL AND WOUND HEALING ACTIVITIES OF MELASTOMA MALABATHRICUM LINN. African Journal of Infectious Diseases. DOI: 10.4314/ajid.v2i2.55063.
[10] J. Sunilson et al. (2009). Antidiarrhoeal Activity of Leaves of Melastoma malabathricum Linn. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.4103/0250-474x.59556.
[11] Mahmood A. Abdulla et al. (2012). Acute Toxicity Evaluation, Antibacterial, Antioxidant and Immunomodulatory Effects of Melastoma malabathricum. Molecules. DOI: 10.3390/molecules17033547.
[12] Z. Zakaria et al. (2006). Antinociceptive, anti-inflammatory and antipyretic properties of Melastoma malabathricum leaves aqueous extract in experimental animals. Canadian journal of physiology and pharmacology. DOI: 10.1139/y06-083.
[13] O. A. Lestari et al. (2022). In vitro antioxidant potential and phytochemical profiling of Melastoma malabathricum leaf water extract. Food Science and Technology. DOI: 10.1590/fst.92021.
[14] Regina Lourdes Hipol et al. (2023). Phytochemical content, thin layer chromatographic profile, and pharmacologic activities of the Philippine native Melastoma malabathricum Linn. from Benguet. Science, Engineering and Health Studies. DOI: 10.69598/sehs.17.23050012.
[15] Muddatstsir Idris et al. (2024). Phytochemical screening and cytotoxicity of Melastoma malabathricum L. leaves extracts against MCF-7, HeLa, A549, B16, and HT29 cells. AIP Conference Proceedings. DOI: 10.1063/5.0207722.
[16] M. Khairil et al. (2018). Controls on foliar aluminium accumulation among populations of the tropical shrub Melastoma malabathricum L. (Melastomataceae). Tree Physiology. DOI: 10.1093/treephys/tpy082.
[17] Shahida Saberi et al. (2024). Metals Accumulation of Tropical Shrub Melastoma malabathricum L. (Melastomataceae) Populations and Their Relation To Soil Edaphic Factor. Malaysian Applied Biology. DOI: 10.55230/mabjournal.v53i1.2793.
[18] Isnaini Isnaini et al. (2023). Antibacterial and Wound Healing Activity of Ethanolic Extract Melastoma malabathricum L. Research Journal of Pharmacy and Technology. DOI: 10.52711/0974-360x.2023.00363.
[19] M. K. Khairu et al. (2025). Stability testing of polyphenol levels of Melastoma malabathricum extract on its bioactivity character. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1562/1/012026.
[20] Mohammad Wahyu Agang Muhammad Adiwena Kartina (2019). Karakterisasi Kandungan Fitokimia Estrak Daun Karamunting (Melastoma malabatchricum L.) Menggunakan Metode Gas Chromatography Mass Spectrometry (GC-MS). Journal of Biota. DOI: 10.24002/biota.v4i1.2363.
[21] Toshihiro Watanabe et al. (2002). Role of organic acids in aluminum accumulation and plant growth in Melastoma malabathricum. Tree physiology. DOI: 10.1093/treephys/22.11.785.
[22] Norshahida Saberi et al. (2025). Beneficial effect of growing Melastoma malabathricum with the addition of bamboo biochar and EDTA in removing soil heavy metal(loid)s contamination. International Journal of Phytoremediation. DOI: 10.1080/15226514.2025.2524567.
[23] R. Y. Putra et al. (2025). Antibacterial Activity of Melastoma malabathricum L. Leaves and Efficacy in Liquid Spray Formulation against Acne-Causing Bacteria (Staphylococcus epidermidis). Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v9i9.32.
