Sayur daun yang ditanam secara hidroponik boleh mengumpul nitrat yang tinggi, terutamanya apabila nutrien nitrogen berlebihan atau cahaya tidak mencukupi. Berita baiknya, kajian menunjukkan cara mudah untuk mengatasinya: menggantikan larutan nutrien dengan air bersih dua hingga tiga hari sebelum tuai boleh mengurangkan nitrat lebih daripada 50%, dengan kesan yang kecil terhadap hasil.
Kenapa Nitrat Menjadi Isu?
Nitrat ialah bentuk nitrogen yang diserap oleh tanaman. Sayur daun seperti salad, bayam dan roket secara semula jadi mengumpul nitrat dalam daun. Pengambilan nitrat yang berlebihan dalam diet manusia menjadi kebimbangan kesihatan, dan Kesatuan Eropah telah menetapkan had maksimum nitrat bagi salad [7].
Dalam sistem hidroponik, akar sentiasa terdedah kepada larutan nutrien yang kaya nitrat. Satu kajian mendapati salad hidroponik mengumpul nitrat yang lebih tinggi berbanding salad tanah [1]. Satu kajian lain di India turut mendapati kandungan nitrat lebih tinggi dalam salad dan bayam hidroponik, terutamanya dalam sistem NFT [2].
Faktor yang Meningkatkan Nitrat
Satu ulasan saintifik menyenaraikan faktor persekitaran utama yang mempengaruhi nitrat dalam sayur daun yang ditanam dalam persekitaran terkawal [6]:
Cahaya rendah: mengurangkan aktiviti enzim yang menukar nitrat.
Suhu: suhu yang tinggi boleh meningkatkan pengambilan nitrat.
Pengurusan nutrien: nitrogen yang berlebihan meningkatkan pengumpulan nitrat.
Satu kajian ladang hidroponik di Thailand mendapati salad cos yang berumur 36 hari dalam rumah tertutup pada musim panas mencatatkan nitrat sehingga 2,342.6 mg/kg berat segar. Penyelidik mencadangkan pH 5.5 hingga 7.0 dan pengurangan baja seminggu sebelum tuai untuk mengurangkan nitrat [5].
Cara Mengurangkan Nitrat
1. Gantikan larutan dengan air bersih sebelum tuai (flushing)
Ini cara yang paling banyak dikaji:
| Kajian | Tempoh | Penurunan Nitrat | Kesan Lain |
|---|---|---|---|
| Ladang menegak di Itali | 24 hingga 48 jam | Sehingga 56% (salad), 61% (roket) | Kualiti terpelihara [3] |
| Rakit terapung | 3 hari | Ketara | Hasil turun 4.7%, fenol naik 32.5% [4] |
| Rakit terapung | 6 hari | 53.3% | Hasil turun 13.8% [4] |
| Thailand | 48 jam | 61% | Gula larut meningkat [8] |
| Thailand | 72 jam | 63% | Vitamin C turun 30% [8] |
| Rumah hijau China | 3 hari | Lebihan nitrat dihapuskan | – [1] |
Daripada jadual ini, tempoh 2 hingga 3 hari kelihatan paling seimbang. Tempoh yang terlalu lama boleh mengurangkan hasil dan vitamin C [4][8].
2. Tingkatkan cahaya
Satu kajian salad NFT mendapati keamatan cahaya LED yang lebih tinggi mengurangkan nitrat dan meningkatkan gula serta biojisim [7]. Bagi sistem di luar bangunan di Malaysia, pastikan tanaman mendapat cahaya matahari yang mencukupi dan elakkan teduhan yang berlebihan.
3. Jangan beri nitrogen berlebihan
Satu kajian Kai Lan hidroponik mendapati mengurangkan nitrogen daripada 200 ppm kepada 120 ppm tidak menjejaskan hasil, malah meningkatkan kualiti pemakanan [9].
4. Kawal pH dan tempoh tanaman
Kajian di Thailand mendapati pH larutan dan umur tanaman mempengaruhi nitrat. Mengekalkan pH antara 5.5 dan 7.0 serta mengurangkan baja seminggu sebelum tuai dicadangkan [5].
Langkah Praktikal
1. 2 hingga 3 hari sebelum tuai: keluarkan larutan nutrien dan gantikan dengan air bersih [3][4].
2. Pastikan cahaya mencukupi sepanjang tempoh tanaman [7].
3. Elakkan EC dan nitrogen yang terlalu tinggi, terutamanya pada peringkat akhir [9].
4. Pantau pH dan kekalkan dalam julat yang sesuai [5].
5. Tuai pada waktu petang selepas tanaman mendapat cahaya sepanjang hari, kerana cahaya membantu mengurangkan nitrat dalam daun.
Soalan Lazim
Adakah sayur hidroponik berbahaya kerana nitrat?
Tidak semestinya. Nitrat boleh dikurangkan dengan ketara melalui pengurusan yang betul seperti flushing sebelum tuai [3][4].
Berapa lama perlu flushing?
Kajian menunjukkan 2 hingga 3 hari memberikan keseimbangan terbaik antara penurunan nitrat dan hasil [4][8].
Adakah flushing mengurangkan khasiat?
Flushing selama 3 hari meningkatkan fenol dan vitamin C dalam satu kajian [4], tetapi flushing 72 jam dalam kajian lain menurunkan vitamin C [8]. Tempoh yang sederhana adalah lebih selamat.
Kesimpulan
Pengumpulan nitrat ialah cabaran sebenar dalam hidroponik sayur daun, tetapi ia boleh diurus dengan mudah. Menggantikan larutan nutrien dengan air bersih 2 hingga 3 hari sebelum tuai, memastikan cahaya mencukupi dan mengelakkan nitrogen berlebihan ialah langkah utama yang disokong oleh kajian.
Rujukan
[1] Lichun Wang et al. (2023). Performance analysis of two typical greenhouse lettuce production systems: commercial hydroponic production and traditional soil cultivation. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2023.1165856.
[2] S. Acharya et al. (2021). Yield and quality attributes of lettuce and spinach grown in different hydroponic systems. Journal of Soil and Water Conservation. DOI: 10.5958/2455-7145.2021.00043.6.
[3] D. Guffanti et al. (2022). The Effect of Flushing on the Nitrate Content and Postharvest Quality of Lettuce (Lactuca sativa L. Var. Acephala) and Rocket (Eruca sativa Mill.) Grown in a Vertical Farm. Horticulturae. DOI: 10.3390/horticulturae8070604.
[4] M. Ciriello et al. (2021). Nutrient Solution Deprivation as a Tool to Improve Hydroponics Sustainability: Yield, Physiological, and Qualitative Response of Lettuce. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy11081469.
[5] Najjapak Sooksawat et al. (2024). Factors Affecting to Nitrate Accumulation in Lettuces of Hydroponically Farms Grown under Close and Open Greenhouses. King Mongkut’s Agricultural Journal. DOI: 10.55003/kmaj.2024.11.15.009.
[6] Zhong-Hua Bian et al. (2020). A Review of Environment Effects on Nitrate Accumulation in Leafy Vegetables Grown in Controlled Environments. Foods. DOI: 10.3390/foods9060732.
[7] Emanuela Cojocaru Jerca et al. (2026). Evaluating LED Light Intensity as a Low-Cost Strategy to Minimize Nitrate Accumulation and Improve Biomass in NFT-Grown Lettuce Cultivars. Nitrogen. DOI: 10.3390/nitrogen7020046.
[8] Eaknarin Ruangrak et al. (2023). Effect of Pre-harvest Periods by Replacing Nutrient Solution with Tap Water on Nitrate and Quality in Hydroponic Lettuce. ASEAN Journal of Scientific and Technological Reports. DOI: 10.55164/ajstr.v26i1.247666.
[9] Jie He et al. (2026). Reduced nitrogen availability in hydroponically grown Chinese broccoli does not affect photosynthetic performance and yield while enhancing nitrogen use efficiency and nutritional quality. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2025.1745794.
