Berkebun sering dianggap sebagai aktiviti santai yang dilakukan untuk mengisi masa lapang, mencantikkan halaman rumah atau mendapatkan hasil tanaman sendiri. Namun, berdasarkan dokumen ini, aktiviti berkebun sebenarnya mempunyai hubungan yang cukup kuat dengan kesihatan fizikal, mental dan sosial.
Bukti daripada pelbagai kajian menunjukkan bahawa berkebun boleh memberikan kesan positif kepada kesejahteraan seseorang merentasi pelbagai kumpulan umur dan populasi.
Menariknya, manfaat berkebun tidak hanya datang daripada aktiviti fizikal seperti mencangkul, menyiram atau merumput. Hubungan dengan alam semula jadi, interaksi sosial dan kepuasan melihat tanaman membesar turut memainkan peranan.
Berkebun dan Kesihatan Mental
Antara manfaat yang paling konsisten dilaporkan ialah kesannya terhadap kesihatan mental.
Berkebun dikaitkan dengan pengurangan simptom kemurungan, kebimbangan, tekanan dan keletihan emosi. Satu meta-analisis yang merangkumi 22 kajian mendapati aktiviti berkebun turut meningkatkan kepuasan hidup, kualiti hidup, fungsi kognitif dan rasa kebersamaan dalam komuniti.
Tinjauan payung dan meta-analisis yang lebih baharu pula melaporkan kesan positif yang signifikan bagi aktiviti berkebun dan terapi hortikultur terhadap kesejahteraan, dengan saiz kesan sebanyak ES = 0.55.
Ini menunjukkan bahawa berkebun bukan sekadar aktiviti yang “membuatkan kita rasa seronok”, tetapi mempunyai sokongan daripada kajian yang menilai kesannya secara lebih sistematik.
Mengapa Berkebun Boleh Menenangkan?
Salah satu penjelasan yang diberikan ialah pendedahan kepada persekitaran semula jadi.
Dokumen menyatakan bahawa berkebun boleh membantu memulihkan sumber kognitif dan mengurangkan tekanan fisiologi. Kesan ini selaras dengan teori pemulihan perhatian atau attention restoration theory.
Dalam kehidupan moden, seseorang boleh mengalami keletihan mental akibat perlu memberi perhatian secara berterusan kepada kerja, pembelajaran, telefon pintar dan pelbagai rangsangan lain.
Aktiviti berkebun menyediakan persekitaran yang berbeza. Tumpuan diberikan kepada perkara yang lebih sederhana seperti tanah, daun, bunga dan pertumbuhan tanaman.
Kajian jangka panjang yang dirujuk dalam dokumen turut menunjukkan bahawa manfaat berkebun bukan terhad kepada individu yang sedang mengalami tekanan. Aktiviti ini juga dikaitkan dengan peningkatan emosi positif yang berpotensi bertindak sebagai faktor pencegahan terhadap kesihatan mental yang buruk.
Berkebun Juga Satu Bentuk Aktiviti Fizikal
Berkebun mungkin kelihatan seperti aktiviti ringan, tetapi ia tetap memerlukan pergerakan tubuh.
Aktiviti seperti menggali tanah, membawa pasu, mencabut rumpai, menyiram dan mengurus tanaman menyebabkan seseorang bergerak secara berterusan.
Dalam jadual pada halaman pertama dokumen, berkebun dikategorikan sebagai aktiviti fizikal sederhana yang boleh memberikan penggunaan tenaga yang sebanding dengan sebahagian aktiviti senaman di gimnasium.
Ini menjadi salah satu sebab mengapa berkebun berpotensi menjadi aktiviti yang sesuai bagi individu yang kurang berminat melakukan senaman formal.
Kita mungkin tidak merasakan bahawa kita sedang “bersenam”, tetapi tubuh sebenarnya tetap bergerak.
Potensi Manfaat kepada Kesihatan Kardiovaskular
Kajian-kajian yang dihimpunkan dalam dokumen turut melaporkan beberapa kesan berkaitan kesihatan kardiovaskular.
Antaranya ialah penurunan tekanan darah, kolesterol dan glukosa darah dalam beberapa kajian.
Berkebun juga dikaitkan dengan indeks jisim badan atau BMI yang lebih rendah serta penilaian kesihatan diri yang lebih baik.
Walau bagaimanapun, hubungan tersebut perlu ditafsir secara berhati-hati kerana tahap kesihatan seseorang dipengaruhi oleh banyak faktor lain seperti pemakanan, umur, tahap aktiviti keseluruhan dan keadaan kesihatan sedia ada.
Berkebun Boleh Menggalakkan Pemakanan Lebih Baik
Satu lagi faedah berkebun ialah akses terus kepada buah-buahan dan sayur-sayuran segar.
Dokumen menyatakan bahawa berkebun dikaitkan dengan peningkatan pengambilan sayur-sayuran dan peningkatan literasi makanan.
Apabila seseorang menanam sendiri cili, sawi, tomato, terung atau herba, mereka bukan sahaja menghasilkan makanan tetapi juga lebih memahami proses pengeluaran makanan.
Hubungan langsung dengan tanaman boleh menjadikan seseorang lebih menghargai makanan segar dan lebih berminat menggunakannya dalam pemakanan harian.
Berkebun Setiap Hari dan Kesihatan
Satu kajian yang melibatkan 386 peserta berumur antara 30 hingga 99 tahun mendapati bahawa individu yang berkebun setiap hari mempunyai odds kesihatan buruk sekitar 43% lebih rendah, dengan OR = 0.57.
Kajian di plot bandar Tokyo pula mendapati pekebun melaporkan lebih sedikit aduan kesihatan berbanding individu yang tidak berkebun.
Dapatan ini menarik kerana ia menunjukkan bahawa aktiviti mudah seperti mengurus kebun secara berkala mungkin mempunyai hubungan dengan persepsi kesihatan yang lebih baik.
Namun, hubungan statistik tidak semestinya bermaksud berkebun menjadi satu-satunya penyebab kepada keadaan tersebut.
Faedah Sosial Berkebun
Berkebun menjadi lebih menarik apabila dilakukan secara berkumpulan.
Aktiviti kebun komuniti dilaporkan dapat mengukuhkan ikatan sosial, meningkatkan rasa kebersamaan dan mengurangkan pengasingan sosial.
Ahli kumpulan berkebun juga dilaporkan memperoleh lebih banyak manfaat sosial dan fizikal berbanding individu yang bukan ahli kumpulan tersebut.
Ini menunjukkan bahawa hasil tanaman bukan satu-satunya “hasil” daripada sebuah kebun.
Hubungan sesama manusia juga boleh berkembang apabila seseorang berkongsi benih, bertukar pengalaman, bekerja bersama dan menikmati hasil tanaman secara kolektif.
Kebun Komuniti dan Daya Tahan
Dokumen turut menyatakan bahawa individu yang terlibat dengan kebun komuniti menunjukkan tahap kesejahteraan subjektif dan daya tahan atau resilience yang lebih tinggi berbanding individu yang berkebun secara bersendirian.
Taman komuniti juga menyediakan ruang untuk interaksi sosial dan peluang membantu orang lain atau melakukan aktiviti secara altruistik.
Dalam masyarakat bandar yang semakin sibuk dan individualistik, fungsi sosial seperti ini boleh menjadi sangat bernilai.
Berapa Kerap Perlu Berkebun?
Dokumen menunjukkan adanya hubungan dos-respons antara kekerapan berkebun dengan manfaat kesihatan.
Kekerapan sekitar dua hingga tiga kali seminggu dilaporkan memberikan manfaat kesihatan yang paling besar dalam satu kajian. Namun, kajian plot bandar di Tokyo menunjukkan bahawa manfaat masih boleh diperoleh walaupun seseorang berkebun dengan kekerapan dan tempoh yang lebih rendah.
Ini memberi gambaran bahawa seseorang tidak semestinya perlu mempunyai kebun besar atau menghabiskan masa berjam-jam setiap hari untuk mendapat manfaat.
Aktiviti kecil tetapi konsisten juga mungkin berguna.
Berkebun Bukan Tanpa Batasan
Walaupun banyak kajian menunjukkan hasil positif, bukti saintifik berkaitan berkebun tetap mempunyai beberapa batasan.
Dokumen menyatakan bahawa terdapat heterogeniti yang tinggi antara kajian, menyebabkan implikasi klinikal secara langsung perlu ditafsir dengan berhati-hati. Sesetengah kajian juga tidak menemui perbezaan signifikan dalam kesihatan fizikal, emosi atau mental antara pekebun dan bukan pekebun.
Selain itu, masalah fizikal seperti sakit belakang dan lutut boleh menjadi halangan kepada sesetengah individu untuk berkebun.
Oleh itu, aktiviti berkebun perlu dilakukan mengikut kemampuan individu.
Faedah Berkebun Berbeza Mengikut Konteks
Kajian dalam dokumen turut menunjukkan bahawa cara masyarakat melihat manfaat berkebun boleh berbeza mengikut negara dan latar belakang sosioekonomi.
Di negara membangun, perhatian terhadap berkebun dilaporkan lebih banyak tertumpu kepada manfaat produktif dan ekonomi, manakala aspek sosial mendapat perhatian yang lebih rendah.
Ini mudah difahami kerana bagi sesetengah masyarakat, berkebun bukan aktiviti rekreasi tetapi merupakan sebahagian daripada pengeluaran makanan dan sumber pendapatan keluarga.
Maka, manfaat berkebun sebenarnya bersifat multidimensi — ia boleh menjadi aktiviti kesihatan, rekreasi, sosial, pengeluaran makanan dan ekonomi pada masa yang sama.
Berkebun Sebagai Aktiviti Kesihatan yang Mudah
Secara keseluruhannya, bukti daripada meta-analisis, tinjauan sistematik dan kajian merentas budaya menyokong berkebun sebagai satu bentuk intervensi kesihatan yang relatif mudah diakses, pelbagai fungsi dan berpotensi menjimatkan kos.
Kelebihan utama berkebun ialah ia menggabungkan beberapa elemen yang biasanya dipisahkan dalam kehidupan harian.
Kita bergerak secara fizikal, terdedah kepada alam semula jadi, belajar sesuatu, menghasilkan makanan dan dalam keadaan tertentu berinteraksi dengan orang lain.
Gabungan inilah yang mungkin menjadikan berkebun begitu unik berbanding banyak aktiviti rekreasi lain.
Kesimpulan
Berkebun bukan sekadar hobi untuk mereka yang menyukai tanaman.
Berdasarkan kajian yang dihimpunkan dalam dokumen, aktiviti ini mempunyai hubungan dengan peningkatan kesihatan mental, aktiviti fizikal, kualiti pemakanan dan kesejahteraan sosial.
Berkebun dikaitkan dengan pengurangan tekanan, kemurungan dan kebimbangan, selain peningkatan kepuasan hidup serta kualiti hidup. Dari sudut fizikal, ia boleh menjadi aktiviti sederhana dan dikaitkan dengan beberapa indikator kesihatan yang lebih baik.
Berkebun secara komuniti pula menambah satu lagi dimensi penting, iaitu hubungan sosial, rasa kebersamaan dan daya tahan.
Walaupun bukti yang tersedia mempunyai beberapa batasan dan kesannya tidak semestinya sama bagi semua individu, keseluruhan literatur dalam dokumen memberikan gambaran yang positif.
Kadangkala, aktiviti kesihatan tidak semestinya bermula di gimnasium. Ia mungkin bermula dengan sebuah pasu, sedikit tanah dan satu pokok yang kita jaga setiap hari.
Sumber Rujukan
Albert, E., Gall, A. R., & Glorennec, P. (2024). Leisure gardening and health: an overview of reviews in developed countries to inform integrated environmental health impact assessments. Environmental Advances.
?epi?, S., Tomi?evi?-Dubljevi?, J., & Pálsdóttir, A. (2024). Unveiling human-nature interaction: Qualitative exploration of perceived benefits of urban gardening. Health & Place, 88, 103276.
Chalmin-Pui, L., Griffiths, A., Roe, J., Heaton, T., & Cameron, R. (2021). Why garden? – Attitudes and the perceived health benefits of home gardening. Cities.
Chwa, A., Vasudevan, A., Chan, S., et al. (2025). The association of daily gardening and healthy ageing in Singapore. Scientific Reports, 15.
Chwa, A., Khoo, E., Goh, S., Lim, D., Yunru, C., Tan, J. X., Chia, C., & Chen, C. (2025). Gardening and Healthy Ageing: A Study on Health Benefits. Innovation in Aging, 9.
Howarth, M., Brettle, A., Hardman, M., & Maden, M. (2020). What is the evidence for the impact of gardens and gardening on health and well-being: a scoping review and evidence-based logic model to guide healthcare strategy decision making on the use of gardening approaches as a social prescription. BMJ Open, 10.
Koay, W., & Dillon, D. B. (2020). Community Gardening: Stress, Well-Being, and Resilience Potentials. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17.
Lampert, T., Costa, J., Santos, O., Sousa, J., Ribeiro, T., & Freire, E. (2021). Evidence on the contribution of community gardens to promote physical and mental health and well-being of non-institutionalized individuals: A systematic review. PLoS ONE, 16.
Pan?iru, I., Ronaldson, A., Sima, N., Dregan, A., & Sima, R. (2024). The impact of gardening on well-being, mental health, and quality of life: an umbrella review and meta-analysis. Systematic Reviews, 13.
Scott, T., Masser, B. M., & Pachana, N. (2020). Positive aging benefits of home and community gardening activities: Older adults report enhanced self-esteem, productive endeavours, social engagement and exercise. SAGE Open Medicine, 8.
Soga, M., Gaston, K., & Yamaura, Y. (2016). Gardening is beneficial for health: A meta-analysis. Preventive Medicine Reports, 5, 92–99.
Soga, M., Cox, D., Yamaura, Y., Gaston, K., Kurisu, K., & Hanaki, K. (2017). Health Benefits of Urban Allotment Gardening: Improved Physical and Psychological Well-Being and Social Integration. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14.
Thompson, R. (2018). Gardening for health: a regular dose of gardening. Clinical Medicine, 18(3), 201–205.
Zutter, C., & Stoltz, A. (2023). Community gardens and urban agriculture: Healthy environment/healthy citizens. International Journal of Mental Health Nursing.
Keyword: berkebun, faedah berkebun, kesihatan mental, kesihatan fizikal, kesejahteraan, terapi hortikultur, kebun komuniti, pertanian bandar, tekanan, kemurungan, kebimbangan, aktiviti fizikal, kesihatan kardiovaskular, tekanan darah, glukosa darah, BMI, pemakanan sihat, sayur-sayuran, kesejahteraan sosial, daya tahan, hubungan sosial, kesihatan komuniti, penuaan sihat, taman komuniti, hortikultur
