Minyak sawit bukanlah satu jenis minyak yang seragam. Daripada buah kelapa sawit Elaeis guineensis, beberapa jenis minyak dan pecahan boleh dihasilkan bergantung pada bahagian buah yang digunakan serta proses penapisan dan pemfraksian. Secara asasnya, terdapat dua minyak utama, iaitu minyak sawit mentah atau crude palm oil (CPO) daripada mesokarpa dan minyak isirung sawit atau palm kernel oil (PKO) daripada kernel. Kedua-duanya mempunyai profil asid lemak dan kegunaan industri yang berbeza.
Perbezaan ini penting kerana sifat fizikal, komposisi lemak dan kestabilan setiap jenis minyak menentukan kesesuaiannya untuk minyak masak, produk konfeksi, marjerin, lemak pepejal dan aplikasi industri lain.
Minyak Sawit Mentah atau CPO
CPO diekstrak daripada bahagian mesokarpa buah sawit.
Menurut dokumen, CPO mengandungi kira-kira:
- 44–45% asid palmitik
- 39–40% asid oleik
- 10–11% asid linoleik
Komposisi ini menghasilkan nisbah asid lemak tepu dan tidak tepu yang hampir seimbang.
CPO juga kaya dengan beberapa komponen minor bernilai seperti karotenoid, tokotrienol dan vitamin E yang mempunyai aktiviti antioksidan.
Salah satu ciri utama CPO ialah sifatnya yang separa pejal, selain kandungan karotenoid yang tinggi.
Minyak Isirung Sawit atau PKO
PKO pula dihasilkan daripada kernel atau isirung buah sawit.
Berbeza dengan CPO, minyak ini kaya dengan asid laurik, iaitu sekitar 46% dalam jadual dokumen.
Disebabkan kandungan asid laurik yang tinggi, profil PKO lebih menyerupai minyak kelapa dan mempunyai ciri takat lebur yang tajam.
Sifat tersebut menjadikan PKO sangat berguna dalam industri konfeksi.
CPO dan PKO Bukan Minyak yang Sama
Walaupun kedua-duanya berasal daripada buah sawit, sumber dan komposisinya sangat berbeza.
CPO berasal daripada mesokarpa dan didominasi oleh asid palmitik serta oleik.
PKO pula berasal daripada kernel dan didominasi oleh asid laurik.
Perbezaan komposisi ini menyebabkan sifat fizikal dan kegunaan kedua-duanya juga berbeza.
Minyak Sawit Dirafin atau RPO
CPO biasanya melalui proses penapisan untuk menghasilkan refined palm oil atau RPO.
Dokumen menerangkan bahawa proses penapisan boleh dilakukan secara kimia atau fizikal bagi membuang:
- asid lemak bebas,
- bau,
- warna,
- bendasing lain.
Selepas penapisan, minyak boleh difraksikan lagi kepada beberapa pecahan utama.
Palm Olein: Fraksi Cecair
Palm olein ialah pecahan cecair daripada minyak sawit yang dirafin.
Ia mengandungi sekitar:
- 43% asid oleik
- 41% asid palmitik
dan kekal lebih cair berbanding palm stearin.
Disebabkan sifatnya yang cair, palm olein sangat sesuai digunakan sebagai minyak menggoreng.
Olein Standard dan Super Olein
Dokumen menyatakan bahawa palm olein boleh dibahagikan kepada dua kategori utama:
Olein standard mempunyai nilai iodin sekitar 56–59, manakala super olein mempunyai nilai iodin melebihi 60.
Super olein lebih lutsinar dan sesuai sebagai medium menggoreng. Dokumen turut menyebut kandungan tokotrienolnya yang tinggi sebagai salah satu ciri menarik.
Palm Stearin: Fraksi Pepejal
Palm stearin ialah fraksi pepejal daripada minyak sawit yang dirafin.
Ia mempunyai kandungan asid palmitik yang lebih tinggi dan bersifat lebih pejal.
Dokumen menyatakan bahawa palm stearin boleh berfungsi sebagai hardstock dalam formulasi produk lemak pepejal tanpa lemak trans.
Ini menjadikannya penting dalam pembuatan produk seperti marjerin dan lemak penaik.
Palm Mid Fraction
Selain olein dan stearin, terdapat satu lagi pecahan iaitu palm mid fraction.
Pecahan ini mengandungi triasilgliserol simetri dan mempunyai takat lebur yang lebih tajam, menjadikannya sesuai untuk aplikasi khusus atau niche.
Minyak Sawit Merah
Minyak sawit merah atau red palm oil dihasilkan dengan mengekalkan lebih banyak komponen semula jadi CPO.
Menurut dokumen, minyak ini dihasilkan tanpa proses pelunturan supaya kandungan karotenoid dan fitonutrien dapat dikekalkan pada tahap lebih tinggi.
Inilah yang memberikan warna merah jingga yang jelas pada minyak tersebut.
Sawit Dura, Pisifera dan Tenera
Dokumen turut membezakan jenis pokok sawit berdasarkan ketebalan endokarp.
Tiga kumpulan utama ialah:
- Dura
- Pisifera
- Tenera
Tenera merupakan hibrid komersial utama.
Pengelasan ini merujuk kepada jenis buah dan bahan tanaman, bukannya semata-mata jenis minyak, tetapi ia penting kerana bahan genetik sawit mempengaruhi ciri pengeluaran minyak.
Minyak Sawit Beroleik Tinggi
Dokumen turut menyebut hibrid interspesifik antara Elaeis guineensis dan Elaeis oleifera.
Hibrid ini menghasilkan minyak sawit beroleik tinggi atau high-oleic palm oil (HPO) dengan sekitar 55% asid oleik dan kandungan asid lemak tidak tepu yang lebih tinggi.
Ini merupakan contoh bagaimana pembiakbakaan boleh mengubah profil lemak minyak sawit untuk memenuhi keperluan tertentu.
Elaeis oleifera dan Kandungan Karotenoid Tinggi
Spesies Elaeis oleifera, atau sawit Amerika, mempunyai satu ciri yang sangat menarik.
Dokumen menyatakan kandungan karotenoidnya boleh melebihi 4,600 ppm, jauh lebih tinggi berbanding sawit Afrika yang berada sekitar 600–1,000 ppm.
Ini menunjukkan bahawa sumber genetik sawit mempunyai potensi besar dalam pembangunan minyak dengan profil nutrisi atau fungsi yang berbeza.
Ringkasan Jenis Utama
Secara mudah, jenis utama yang dibincangkan dalam dokumen boleh difahami seperti berikut:
CPO — daripada mesokarpa, separa pejal, kaya palmitik, oleik dan karotenoid.
PKO — daripada kernel, kaya asid laurik dan sesuai untuk konfeksi.
RPO — CPO yang telah dirafin.
Palm olein — fraksi cecair, sesuai untuk menggoreng.
Palm stearin — fraksi pepejal, sesuai sebagai hardstock.
Palm mid fraction — pecahan khusus dengan takat lebur tajam.
Red palm oil — mengekalkan lebih banyak karotenoid.
High-oleic palm oil — minyak daripada hibrid dengan kandungan oleik lebih tinggi.
Kesimpulan
Minyak sawit sebenarnya terdiri daripada pelbagai jenis dan pecahan dengan sifat yang sangat berbeza.
Dua minyak asas ialah CPO daripada mesokarpa dan PKO daripada kernel. Daripada CPO, proses penapisan dan pemfraksian menghasilkan minyak dirafin, palm olein dan palm stearin.
Selain itu, terdapat minyak khas seperti minyak sawit merah dan minyak sawit beroleik tinggi yang mempunyai komposisi dan fungsi tersendiri.
Secara keseluruhan, dokumen merumuskan bahawa pelbagai jenis minyak sawit ini memenuhi keperluan khusus industri makanan dan bukan makanan, daripada minyak menggoreng sehinggalah formulasi lemak pepejal dan produk khusus.
Sumber Rujukan
Achaw, O.-W., & Danso-Boateng, E. (2021). Manufacture of Crude Palm Oil and Refined Palm Oil. Chemical and Process Industries.
Alhaji, A. M., Almeida, E. S., Carneiro, C. R., Da Silva, C. A. S., Monteiro, S., & Coimbra, J. S. D. R. (2024). Palm Oil (Elaeis guineensis): A Journey through Sustainability, Processing, and Utilization. Foods, 13.
Almeida, D., Viana, T. V., Costa, M. M., Silva, C. D., & Feitosa, S. (2019). Effects of different storage conditions on the oxidative stability of crude and refined palm oil, olein and stearin (Elaeis guineensis). Food Science and Technology.
Barcelos, E., et al. (2015). Oil palm natural diversity and the potential for yield improvement. Frontiers in Plant Science, 6.
Berger, K. G., & Idris, N. (2005). Formulation of zero-trans acid shortenings and margarines and other food fats with products of the oil palm. Journal of the American Oil Chemists’ Society, 82, 775–782.
Dian, N. L. H. M. (2018). Palm Oil and Palm Kernel Oil: Versatile Ingredients for Food Applications. Journal of Oil Palm Research, 29, 487–511.
Gee, P. T. (2007). Analytical characteristics of crude and refined palm oil and fractions. European Journal of Lipid Science and Technology, 109, 373–379.
Mozzon, M., Foligni, R., & Mannozzi, C. (2020). Current Knowledge on Interspecific Hybrid Palm Oils as Food and Food Ingredient. Foods, 9.
Nainggolan, M., & Sinaga, A. G. S. (2021). Characteristics of fatty acid composition and minor constituents of red palm olein and palm kernel oil combination. Journal of Advanced Pharmaceutical Technology & Research, 12, 22–26.
Purnama, K. O., Setyaningsih, D., Hambali, E., & Taniwiryono, D. (2020). Processing, Characteristics, and Potential Application of Red Palm Oil – A review. International Journal of Oil Palm.
Rahmawati, A. (2023). Keragaman Genetik Varietas Kelapa Sawit (Elaeis guineensis Jacq.). Jurnal Kridatama Sains dan Teknologi.
Sulaiman, N. S., et al. (2022). Balancing functional and health benefits of food products formulated with palm oil as oil sources. Heliyon, 8.
Keyword: minyak sawit, jenis minyak sawit, crude palm oil, CPO, palm kernel oil, PKO, refined palm oil, RPO, palm olein, palm stearin, palm mid fraction, minyak sawit merah, red palm oil, high-oleic palm oil, asid palmitik, asid oleik, asid laurik, karotenoid, tokotrienol, Elaeis guineensis, Elaeis oleifera, Dura, Pisifera, Tenera, minyak goreng, konfeksi, lemak pepejal
