Kelapa sawit (Elaeis guineensis) menghasilkan dua jenis minyak utama yang sering dianggap sama, sedangkan kedua-duanya sebenarnya mempunyai sumber, komposisi kimia dan kegunaan yang berbeza. Minyak sawit mentah atau crude palm oil (CPO) diperoleh daripada bahagian mesokarpa atau daging buah, manakala minyak isirung sawit atau palm kernel oil (PKO) diekstrak daripada kernel atau biji.
Perbezaan bahagian buah yang digunakan ini menyebabkan profil asid lemak CPO dan PKO juga sangat berbeza. Oleh sebab itu, kedua-duanya mempunyai peranan industri yang tidak sama walaupun berasal daripada buah sawit yang sama.
Dari Mana CPO dan PKO Dihasilkan?
CPO berasal daripada mesokarpa, iaitu bahagian daging buah sawit yang berwarna jingga kemerahan.
PKO pula berasal daripada kernel, iaitu isi biji yang berada di dalam tempurung buah sawit.
Berdasarkan jadual dalam dokumen, kandungan CPO dalam buah dianggarkan sekitar 20%, manakala PKO sekitar 2%.
Ini menunjukkan bahawa jumlah minyak daripada mesokarpa jauh lebih besar berbanding minyak daripada kernel.
CPO Kaya dengan Asid Palmitik dan Oleik
Komposisi utama CPO terdiri daripada beberapa jenis asid lemak.
Dokumen melaporkan kandungan sekitar:
- 42–47% asid palmitik
- 37–41% asid oleik
- asid linoleik sebagai salah satu komponen utama lain
CPO mempunyai kandungan asid lemak tidak tepu yang lebih tinggi berbanding PKO. Dari segi fizikal, ia bersifat separa pepejal.
PKO Didominasi oleh Asid Laurik
PKO mempunyai profil yang sangat berbeza.
Komponen utamanya ialah asid laurik sekitar 39–51%, di samping kira-kira 20% asid miristik.
Disebabkan kandungan asid laurik yang tinggi, PKO lebih menyerupai minyak kelapa.
Dokumen turut menyatakan bahawa PKO mempunyai kestabilan pengoksidaan yang tinggi kerana tahap ketaktepuannya lebih rendah.
Perbandingan Ringkas CPO dan PKO
Berdasarkan jadual pada halaman pertama dokumen:
| Ciri | CPO | PKO |
|---|---|---|
| Sumber | Mesokarpa | Kernel |
| Asid lemak utama | Palmitik 42–47%, oleik 37–41% | Laurik 39–51%, miristik ±20% |
| Kandungan dalam buah | ±20% | ±2% |
| Sifat | Separa pepejal, kaya ?-karoten | Pepejal pada suhu bilik, takat lebur rendah |
Perbandingan ini menunjukkan dengan jelas bahawa CPO dan PKO bukan sekadar dua nama untuk minyak yang sama.
CPO Kaya dengan Karotenoid dan Tokoferol
Salah satu ciri menarik CPO ialah kandungan komponen minor semula jadinya.
Dokumen menyatakan bahawa CPO merupakan antara sumber yang kaya dengan karotenoid dan tokoferol dalam kalangan minyak sayuran biasa, serta bebas daripada lemak trans.
Karotenoid inilah yang menyumbang kepada warna jingga kemerahan minyak sawit mentah.
Kegunaan CPO dalam Industri Makanan
CPO digunakan terutamanya dalam industri makanan.
Dokumen menyatakan bahawa sekitar 90% CPO digunakan untuk produk makanan, termasuk:
- marjerin,
- minyak masak.
Sekitar 10% lagi digunakan untuk produk bukan makanan seperti sabun dan biodiesel.
Ini menunjukkan bahawa CPO sangat berkait dengan industri pemprosesan makanan.
Kegunaan PKO Lebih Khusus
PKO pula digunakan dalam beberapa produk yang memerlukan sifat lemak tertentu.
Antara kegunaannya ialah:
- lemak konfeksi,
- lemak sayuran dalam aiskrim,
- sabun,
- lilin,
- pelincir.
Kandungan asid lauriknya menjadikan PKO sesuai untuk aplikasi yang memerlukan ciri peleburan dan kestabilan tertentu.
CPO dan PKO Boleh Difraksikan Lagi
Kedua-dua minyak ini boleh dipisahkan kepada beberapa fraksi.
Minyak sawit boleh difraksikan kepada:
- stearin
- olein
Manakala PKO boleh difraksikan kepada:
- kernel stearin
- kernel olein
Pemfraksian ini meluaskan lagi kegunaan kedua-dua minyak dalam industri makanan.
Bagaimana CPO Diproses?
Dokumen menerangkan beberapa peringkat asas dalam pengeluaran CPO:
- sterilisasi,
- penghadaman,
- penekanan,
- penjernihan,
- pengeringan.
Setiap peringkat penting untuk memastikan minyak yang dihasilkan mempunyai kualiti yang baik.
Kualiti CPO Sangat Bergantung kepada FFA dan Lembapan
Kualiti CPO boleh dinilai berdasarkan beberapa parameter.
Dokumen menyatakan bahawa CPO berkualiti mempunyai:
- kandungan lembapan kurang daripada 0.1%
- asid lemak bebas atau FFA kurang daripada 5%
Pengeringan vakum pula boleh membantu mengurangkan kandungan lembapan dan FFA dalam CPO.
Mengapa FFA Penting?
FFA atau free fatty acids merupakan salah satu petunjuk mutu minyak.
Secara umum berdasarkan konteks dokumen, FFA yang lebih tinggi menunjukkan degradasi minyak yang lebih besar dan boleh menjejaskan mutu pemprosesan.
Sebab itu kawalan pengendalian buah dan proses kilang sangat penting untuk memastikan FFA kekal rendah.
Kualiti PKO Juga Perlu Dikawal Ketat
PKO mempunyai nilai jualan yang lebih tinggi berbanding CPO menurut dokumen.
Oleh sebab itu, kualitinya perlu dikawal melalui parameter seperti:
- FFA,
- lembapan,
- kandungan kotoran.
Hasil PKO pula dilaporkan sekitar 20% daripada jumlah keluaran minyak sawit, dengan hasil penekanan kernel mencapai sekitar 48.10% dalam sumber yang dirujuk.
Sisa Pemprosesan Juga Mempunyai Nilai
Proses pengeluaran CPO dan PKO menghasilkan beberapa bahan sampingan.
Antaranya:
- tandan kosong,
- gentian,
- cengkerang.
Bahan ini boleh digunakan sebagai bahan api untuk kogenerasi.
Sementara itu, POME atau sisa cecair kilang sawit boleh digunakan untuk menghasilkan biogas.
Ini menunjukkan bahawa rantaian industri sawit bukan hanya menghasilkan minyak tetapi juga sumber tenaga daripada sisa.
Impak Persekitaran Pengeluaran CPO
Dokumen turut membincangkan jejak alam sekitar industri sawit.
Pengeluaran CPO dilaporkan menyumbang sekitar 556 kg CO? eq bagi setiap tan CPO, dengan kira-kira 80% kesan pemanasan global dikaitkan dengan pemprosesan CPO dan POME.
Indeks kecekapan tenaga dan air dilaporkan melebihi 80%, tetapi pengurusan nisbah air sisa masih memerlukan pengoptimuman.
Kepentingan Ekonomi Industri Sawit
Selain isu alam sekitar, industri sawit mempunyai kepentingan ekonomi yang besar.
Dokumen menyatakan bahawa industri ini memberi sumbangan kepada pendapatan buruh dan ekonomi negara, dengan satu kajian melaporkan nilai sumbangan sekitar Rp23.7 juta bagi setiap tan CPO.
Ini menunjukkan bahawa CPO dan PKO mempunyai nilai bukan sahaja sebagai komoditi makanan tetapi juga sebagai sumber pendapatan ekonomi.
Aplikasi Menarik dalam Industri Petroleum
Satu kegunaan yang agak luar biasa ialah sebagai perencat wax dalam industri petroleum.
Dokumen melaporkan bahawa CPO pada kepekatan 1% mencapai kecekapan perencatan wax sekitar 81.67%, setanding dengan bahan tambahan sintetik TEA.
Kedua-dua CPO dan PKO disebut mempunyai potensi dalam aplikasi ini.
Jadi, Apakah Perbezaan Paling Penting?
Perbezaan paling asas boleh diringkaskan seperti berikut:
CPO
- berasal daripada mesokarpa,
- kaya asid palmitik dan oleik,
- kaya karotenoid,
- digunakan terutamanya untuk makanan,
- kandungannya dalam buah lebih tinggi.
PKO
- berasal daripada kernel,
- kaya asid laurik,
- lebih menyerupai minyak kelapa,
- banyak digunakan untuk konfeksi dan aplikasi industri,
- jumlahnya jauh lebih sedikit daripada CPO.
Kesimpulan
Walaupun CPO dan PKO berasal daripada buah kelapa sawit yang sama, kedua-duanya ialah dua minyak yang sangat berbeza dari segi sumber, komposisi dan kegunaan.
CPO diperoleh daripada mesokarpa dan didominasi oleh asid palmitik serta oleik, manakala PKO berasal daripada kernel dan kaya dengan asid laurik.
CPO lebih banyak digunakan dalam industri makanan seperti minyak masak dan marjerin, sementara PKO lebih sesuai untuk lemak konfeksi, aiskrim, sabun, lilin dan pelincir.
Kedua-duanya juga boleh difraksikan kepada beberapa produk lain, sekali gus meningkatkan lagi kepelbagaian penggunaannya dalam industri.
Secara keseluruhan, perbezaan antara CPO dan PKO menunjukkan betapa uniknya buah kelapa sawit: satu buah boleh menghasilkan dua jenis minyak dengan sifat kimia dan nilai industri yang sangat berbeza.
Sumber Rujukan
Alhaji, A. M., Almeida, E. S., Carneiro, C. R., Da Silva, C. A. S., Monteiro, S., & Coimbra, J. S. D. R. (2024). Palm Oil (Elaeis guineensis): A Journey through Sustainability, Processing, and Utilization. Foods, 13.
Alshafea, M. A. M., Osman, M. E., Galander, A. A., & Mekki, M. (2025). Extraction and Characterization of Palm Kernel Oil from African oil palm (Elaeis guineensis) as a Biodiesel Feedstock in Sudan. Scholars International Journal of Chemistry and Material Sciences.
Aziz, M., Oda, T., & Kashiwagi, T. (2015). Design and Analysis of Energy-Efficient Integrated Crude Palm Oil and Palm Kernel Oil Processes. Journal of The Japan Institute of Energy, 94, 143–150.
Barcelos, E., et al. (2015). Oil palm natural diversity and the potential for yield improvement. Frontiers in Plant Science, 6.
Dian, N. L. H. M. (2018). Palm Oil and Palm Kernel Oil: Versatile Ingredients for Food Applications. Journal of Oil Palm Research, 29, 487–511.
García-Maza, S., Rojas-Flores, S., & González-Delgado, Á. (2025). Technical Insights into Crude Palm Oil (CPO) Production Through Water–Energy–Product (WEP) Analysis. Sustainability.
Gibon, V. (2012). Palm Oil and Palm Kernel Oil Refining and Fractionation Technology.
Kristina, D., Afrinaldi, F., & Putri, N. T. (2025). Environmental and Socio-Economic Impacts of Crude Palm Oil and Kernel Production. MOTIVECTION: Journal of Mechanical, Electrical and Industrial Engineering.
Muarif, A., Mulyawan, R., & Fitria, M. (2022). Analysis of Crude Palm Oil (CPO) Quality Based on Vacuum Dryer Performance at Primajasa Palm Oil Mill. Jurnal Inovasi Teknik Kimia.
Nensi, S. W. (2025). Analysis Quality for Kernel Production with Seven Tools Method. Greeners: Journal of Green Engineering for Sustainability.
Ragunathan, T., Husin, H., & Wood, C. (2020). Effects of Crude Palm Oil and Crude Palm Kernel Oil Upon Wax Inhibition. ACS Omega, 5, 19342–19349.
Ragunathan, T., Zaqwan, J., Wood, C., & Husin, H. (2021). The rheological behavior of crude oil in the presence of palm oil additives. Journal of Petroleum Exploration and Production Technology, 11, 2833–2843.
Sehgal, S., & Sharma, V. (2020). Palm/Palm Kernel (Elaeis guineensis).
Simatupang, D. F., et al. (2022). Determination of Content and Oil Losses in Meal through Palm Kernel Pressing Process at PT XYZ Belawan. CHEESA: Chemical Engineering Research Articles.
Zahrotunnisa, V. (2024). Analisis Kadar Kotoran, Kadar Air dan Inti Masak pada Inti Sawit di PT. Kedaton Mulia Primas Menggunakan Metode Regresi Linier Berganda. Jurnal Riset Informatika dan Teknologi Informasi.
Zannat, M., Nandi, R., Ashik-E-Rabbani, M., & Awal, M. (2020). Performance evaluation of a motor operated oil palm crusher. Progressive Agriculture, 30, 317–327.
Keyword: minyak sawit mentah, CPO, minyak isirung sawit, PKO, crude palm oil, palm kernel oil, Elaeis guineensis, mesokarpa sawit, kernel sawit, asid palmitik, asid oleik, asid laurik, karotenoid, tokoferol, minyak masak, marjerin, lemak konfeksi, biodiesel, fractionation, palm olein, palm stearin, kernel olein, kernel stearin, FFA, POME, industri sawit, pemprosesan minyak sawit
