Buah sukun atau nama saintifiknya Artocarpus altilis merupakan buah majmuk yang terbentuk daripada gabungan banyak bunga individu. Struktur ini dikenali sebagai buah sinkarp. Secara umum, buah sukun mempunyai bentuk bulat, bujur atau lonjong, dengan kulit berwarna hijau ketika muda dan berubah menjadi hijau kekuningan apabila semakin matang.
Walaupun buah sukun mudah dikenali, ciri morfologinya sebenarnya mempunyai variasi yang agak luas antara kultivar dan kawasan penanaman. Perbezaan tersebut dapat dilihat pada bentuk buah, tekstur kulit, warna kulit, warna isi, ukuran buah serta kewujudan biji.
Buah majmuk dengan permukaan bersegmen
Salah satu ciri utama buah sukun ialah permukaan kulitnya yang mempunyai segmen berbentuk poligon. Setiap segmen ini mencerminkan bunga individu yang membentuk buah majmuk tersebut.
Permukaan kulit buah sukun tidak semestinya sama bagi semua jenis. Sesetengah buah mempunyai kulit yang agak halus, manakala yang lain mempunyai permukaan kasar, berduri halus atau bertonjol secara tidak teratur.
Variasi tekstur ini merupakan antara ciri penting yang boleh digunakan dalam proses pengecaman dan pencirian sesuatu aksesi atau kultivar sukun.
Bentuk buah sukun
Bentuk buah sukun yang paling biasa dilaporkan ialah:
- bulat;
- oval atau bujur;
- lonjong.
Bahagian pangkal buah lazimnya kelihatan menjorok atau menyerupai bentuk hati. Bahagian hujung buah pula biasanya berbentuk cembung.
Walaupun terdapat pola bentuk yang umum, bentuk sebenar buah boleh berbeza antara satu kultivar dengan kultivar yang lain. Perbezaan bentuk ini menunjukkan bahawa tanaman sukun mempunyai kepelbagaian morfologi yang tinggi.
Ukuran dan berat buah
Saiz buah sukun berbeza mengikut aksesi dan kultivar. Berdasarkan kajian yang dirujuk dalam dokumen, panjang buah sukun dilaporkan berada dalam lingkungan sekitar 12.2 hingga 28 sentimeter.
Diameter buah pula dilaporkan sekitar:
- 9 hingga 18 sentimeter; atau
- 12.8 hingga 16.4 sentimeter, bergantung pada kajian dan bahan tanaman yang dinilai.
Berat buah dalam beberapa kajian di Indonesia berada dalam lingkungan sekitar 0.45 hingga 1.77 kilogram. Walau bagaimanapun, bagi koleksi kultivar yang lebih luas, berat buah boleh mencapai sehingga 3.54 kilogram.
Perbezaan saiz dan berat ini memperlihatkan bahawa morfologi buah sukun sangat dipengaruhi oleh ciri sesuatu aksesi atau kultivar.
Perubahan warna kulit semasa matang
Buah sukun yang masih muda lazimnya mempunyai kulit berwarna hijau terang. Apabila buah semakin matang atau menghampiri peringkat sesuai untuk dituai, warna kulit akan berubah menjadi hijau kekuningan.
Walau bagaimanapun, perubahan warna kulit sahaja tidak semestinya boleh digunakan sebagai petunjuk kematangan yang tepat. Hal ini kerana warna buah mungkin berbeza mengikut kultivar dan keadaan pertumbuhan.
Oleh itu, penilaian kematangan buah sebaiknya dibuat berdasarkan gabungan beberapa ciri, bukan semata-mata warna kulit.
Warna dan tekstur isi
Isi buah sukun biasanya mempunyai warna:
- putih;
- putih kekuningan;
- krim;
- kuning muda;
- kuning pucat.
Tekstur isi pula boleh berubah daripada padat dan kompak kepada lebih halus serta berserat. Variasi warna dan tekstur isi ini juga boleh digunakan untuk membezakan kultivar atau aksesi sukun.
Secara umum, warna isi buah sukun adalah lebih cerah berbanding warna kulitnya. Warna tersebut menjadi salah satu ciri morfologi yang penting dalam proses pencirian buah.
Variasi kewujudan biji
Buah sukun turut menunjukkan variasi dari segi kewujudan biji. Berdasarkan dokumen, terdapat tiga kategori utama, iaitu:
- jenis berbiji;
- jenis yang mempunyai sedikit biji;
- jenis tanpa biji.
Perbezaan ini merupakan salah satu ciri penting dalam pengelasan bahan tanaman sukun. Kewujudan atau ketiadaan biji juga menunjukkan kepelbagaian yang wujud hasil proses domestikasi dan pemilihan kultivar.
Ringkasan variasi morfologi buah sukun
| Karakter | Variasi yang dilaporkan |
|---|---|
| Bentuk buah | Bulat, oval, bujur dan lonjong |
| Tekstur kulit | Halus, kasar, berduri atau bertonjol tidak teratur |
| Warna kulit | Hijau muda hingga hijau kekuningan |
| Warna isi | Putih, krim, kuning muda dan kuning pucat |
| Biji | Berbiji, sedikit biji atau tanpa biji |
Jadual pada halaman pertama dokumen merumuskan bahawa bentuk, tekstur kulit, warna dan kewujudan biji merupakan antara ciri yang paling berubah antara aksesi buah sukun.
Petunjuk kematangan buah sukun
Antara ciri pemasakan yang paling konsisten ialah kemunculan lateks putih pada permukaan kulit. Pada masa yang sama, segmen-segmen pada kulit buah akan menjadi semakin rata.
Ciri ini dianggap lebih berguna berbanding perubahan warna kulit sahaja. Warna kulit tidak sentiasa menjadi penanda kematangan yang boleh dipercayai kerana sesetengah buah mungkin menunjukkan warna yang hampir sama walaupun berada pada tahap kematangan yang berbeza.
Secara umum, buah sukun boleh mencapai ukuran penuh dalam tempoh sekitar 13 hingga 21 minggu. Dalam sesetengah kajian, buah dilaporkan sesuai dituai sekitar minggu ke-16 selepas perkembangan buah bermula.
Petunjuk kematangan utama yang boleh diperhatikan ialah:
- buah telah mencapai ukuran penuh;
- lateks putih mula muncul pada permukaan;
- segmen kulit menjadi lebih mendatar;
- warna kulit berubah daripada hijau terang kepada hijau kekuningan.
Kepentingan pencirian morfologi
Pencirian morfologi penting kerana buah sukun mempunyai variasi yang besar antara kawasan dan kultivar. Pemerhatian terhadap bentuk, saiz, warna, tekstur kulit dan kewujudan biji boleh membantu dalam:
- mengenal pasti aksesi;
- membezakan kultivar;
- mendokumentasikan kepelbagaian sukun;
- memilih bahan tanaman;
- menyokong usaha pemuliharaan sumber genetik.
Kepelbagaian morfologi ini menunjukkan bahawa sukun bukanlah tanaman yang seragam. Setiap kultivar boleh mempunyai ciri buah yang berbeza walaupun tergolong dalam spesies yang sama.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, buah sukun merupakan buah majmuk yang mempunyai permukaan bersegmen poligonal. Bentuknya lazimnya bulat, bujur atau lonjong, manakala kulitnya berubah daripada hijau terang kepada hijau kekuningan apabila matang.
Isi buah pula biasanya berwarna putih hingga kuning muda, dengan tekstur kompak, halus atau berserat. Saiz buah menunjukkan variasi yang luas, dengan berat sekitar 0.45 hingga 1.77 kilogram dalam beberapa kajian, dan boleh mencapai sehingga 3.54 kilogram bagi koleksi kultivar yang lebih besar.
Ciri kematangan yang lebih konsisten ialah kemunculan lateks putih dan keadaan segmen kulit yang semakin mendatar. Oleh itu, warna kulit sahaja tidak seharusnya digunakan sebagai satu-satunya petunjuk untuk menentukan masa penuaian.
Kepelbagaian pada bentuk, ukuran, warna, tekstur kulit dan kewujudan biji memperlihatkan kekayaan morfologi yang terdapat dalam tanaman sukun.
Rujukan
Abrajano, M., Casillano, M. G. P., Padel, J., Ranido, J., Ronquillo, M., & Trinchera, A. J. D. (2021). Sensory evaluation of breadfruit (Artocarpus altilis) polvoron. SSRN Electronic Journal.
Assogba, K. T., Tchekessi, C., Bleoussi, R. T. M., Sachi, P. S. A., Djogbe, A., Banon, J., Yaou, I. B., & Azokpota, P. (2019). Morphological variability of breadfruit tree (Artocarpus altilis) in Benin. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences.
Daley, O., Roberts-Nkrumah, L., & Alleyne, A. (2020). Morphological diversity of breadfruit [Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg] in the Caribbean. Scientia Horticulturae, 266, 109278.
Estalansa, H., Yuniastuti, E., & Hartati, S. (2018). The diversity of breadfruit plants (Artocarpus altilis) based on morphological characters. Agrotechnology Research Journal.
Jones, A., Ragone, D., Aiona, K., Lane, W., & Murch, S. (2011). Nutritional and morphological diversity of breadfruit: Identification of elite cultivars for food security. Journal of Food Composition and Analysis, 24, 1091–1102.
Latchoumia, J. N., Adenet, S., Aurore, G., Rochefort, K., Buléon, A., & Fahrasmane, L. (2014). Composition and growth of seedless breadfruit Artocarpus altilis naturalized in the Caribbean. Scientia Horticulturae, 175, 187–192.
Maxwell, A., Jones, P., Murch, S., Wiseman, J., & Ragone, D. (2012). Morphological diversity in breadfruit: Insights into domestication, conservation and cultivar identification. Genetic Resources and Crop Evolution, 60, 175–192.
Pamungkas, M. A., Kesaulya, H., & Jambormias, E. (2023). Keragaman morfologi sukun di Kecamatan Teluk Ambon. Jurnal Agrosilvopasture-Tech.
Penohaq, L. O., Jambormias, E., & Kesaulya, H. (2023). Karakteristik morfologi tanaman sukun di Kabupaten Seram Bagian Barat. Jurnal Pertanian Kepulauan.
Ragone, D. (2018). Breadfruit: Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg.
Reniwurwarin, A., Laisina, J. K. J., & Wahditiya, A. A. (2024). Karakterisasi morfologi sukun di Desa Ohoitahit dan Danar, Kepulauan Kei Kecil, Kabupaten Maluku Tenggara. Jurnal Agrosilvopasture-Tech.
Rizkyana, R., Widodo, P., & Palupi, D. (2023). Keanekaragaman morfologis sukun di daerah Banyumas. BioEksakta: Jurnal Ilmiah Biologi Unsoed.
Sumadji, A. R., Ganjari, L. E., Nugroho, C. A., & Purwaningsih, E. (2022). Variasi morfologi sukun Artocarpus altilis di Kota Bekasi. Jurnal Biologi dan Pembelajarannya.
Worrell, D. B., Carrington, C., & Huber, D. (1998). Growth, maturation and ripening of breadfruit, Artocarpus altilis. Scientia Horticulturae, 76, 17–28.
