Pengenalan
Buah yang rosak sebelum sampai kepada pengguna bermakna kerugian berganda: pendapatan pekebun berkurang dan sisa makanan meningkat. Soalan praktikal bagi pegawai pertanian dan pengusaha ialah di peringkat mana kerugian itu paling besar — di ladang, di pusat pengumpulan, dalam pengangkutan atau di peringkat peruncit. Jawapannya menentukan di mana pelaburan rantaian sejuk patut ditumpukan.
Artikel ini berpaksikan kajian “Surface sanitation as a recommended treatment for preventing fungal infection and extending the shelf life of watermelon” (Edern et al., 2024), yang dijalankan di Malaysia. Objektifnya ialah menganggarkan peratusan kerugian lepas tuai tembikai sepanjang rantaian pembekalan dan menguji rawatan sanitasi untuk mengurangkan jangkitan kulat serta memanjangkan jangka hayat buah. Empat kajian sokongan melengkapkan gambaran: kecederaan sejuk pada nanas Malaysia (Dolhaji et al., 2020), tinjauan rantaian pembekalan buah tempatan (Zakaria dan Abdul Rahim, 2014), ulasan logistik rantaian sejuk (Edo et al., 2026), dan ulasan sifat mudah rosak buah (Azizah Osman, 2011).
Sorotan Kajian Lepas
Kerugian lepas tuai di pusat pengumpulan bukan masalah Malaysia sahaja. Dos Santos et al. (2020) mengkaji kerugian buah dan sayur di pusat pembekalan di Salvador, Brazil, dan menunjukkan keperluan penambahbaikan bukan sahaja dalam infrastruktur, tetapi juga dalam penjagaan kebersihan, pengurusan dan pemuliharaan lepas tuai.
Sanitasi permukaan buah pula sudah lama dikaji. Ukuku (2006) mendapati bahawa kantalup yang telah disanitasi masih terdedah kepada pencemaran semula jika terkena patogen bakteria manusia semasa pengendalian berikutnya. Fonseca dan Rushing (2006) membandingkan kesan cahaya ultraungu (UV-C) terhadap kualiti dan populasi mikrob tembikai potong segar dengan larutan sanitasi biasa.
Pengukuran kualiti memerlukan kaedah yang betul. McGuire (1992) mengingatkan bahawa analisis warna sering menjadi pertimbangan penting dalam menilai rawatan lepas tuai, tetapi ramai penyelidik terus menganalisisnya secara tidak sesuai.
Dapatan Utama
Kerugian tembikai mencapai satu pertiga. Edern et al. (2024) melaporkan hasil tinjauan awal: jumlah kerugian lepas tuai tembikai di Malaysia tinggi, iaitu 33%, dengan pusat pengumpulan menyumbang peratusan tertinggi, iaitu 56%. Kerugian ini perlu ditangani kerana ia menjejaskan pendapatan pekebun dan meningkatkan sisa makanan sektor pertanian.
Kedudukan dan eksport tembikai. Kajian yang sama menyatakan tembikai menduduki tempat kelima dalam pengeluaran buah Malaysia selepas kelapa, durian, pisang dan nanas, dengan nilai eksport meningkat secara ketara pada 6.2%, daripada 60 ribu MT (2018) kepada 64 ribu MT. Rantaian pembekalannya melibatkan satu atau dua peringkat: pengeluar, pemborong, peruncit dan pengguna akhir.
Sanitasi memanjangkan jangka hayat tanpa menjejaskan kualiti. Rawatan yang diuji ialah mencelup tembikai dalam air yang dirawat dengan 250 ppm natrium hipoklorit selama 30 saat (Rawatan 1) dan menyembur tangkai buah dengan racun kulat propikonazol 250 ppm (Rawatan 2), dengan buah tanpa sanitasi sebagai kawalan (Rawatan 3). Sampel yang disanitasi dinilai masih boleh diterima sehingga empat minggu penyimpanan pada suhu ambien 27°C, manakala buah tanpa sanitasi dijangkiti kulapuk dan dinilai lemah. Sifat biokimia tidak terjejas.
Suhu yang salah juga merosakkan buah. Dolhaji et al. (2020) menyimpan dua kultivar nanas Malaysia — Morris (jenis Queen) dan Josapine (jenis Smooth Cayenne) — pada suhu suboptimum 4±2°C selama 28 hari, dan kedua-duanya terjejas oleh kecederaan sejuk (chilling injury). Gejalanya berkorelasi positif dengan peningkatan kebocoran elektrolit dan jumlah keasidan boleh titrat, tetapi menurunkan keteguhan, berat (% w/w), kecerahan (L) dan kemerahan (A). Korelasi positif juga diperoleh dengan aktiviti enzim PPO dan APX, yang mencerminkan tekanan oksidatif.
Struktur rantaian pembekalan tempatan. Zakaria dan Abdul Rahim (2014) mendapati melalui kajian kes, temu bual dan pemerhatian bahawa rantaian pembekalan buah di Malaysia serupa bagi pekebun bebas dan pekebun kontrak, dengan pelaku utama terdiri daripada pengeluar, pengumpul/pemborong sebagai perantara, peruncit dan pengguna. Perbezaannya terletak terutamanya pada tahap penumpuan peserta di setiap peringkat.
Mengapa rantaian sejuk penting. Edo et al. (2026) menyatakan dalam ulasan mereka bahawa kerugian lepas tuai produk mudah rosak sering berlaku akibat kawalan suhu yang tidak mencukupi, penyimpanan lemah dan pengangkutan tidak cekap. Bukti empirik menunjukkan penyimpanan dan pengangkutan berpenyejukan menurunkan kadar kerosakan secara ketara, memperbaiki akses pasaran dan meningkatkan pendapatan pengeluar, walaupun halangan infrastruktur, kos dan teknikal masih mengekang pelaksanaannya di negara membangun.
Kualiti tidak boleh diperbaiki selepas tuai. Azizah Osman (2011) menegaskan bahawa kualiti buah tidak mungkin diperbaiki setelah dituai, tetapi boleh dipelihara dengan melambatkan perubahan yang tidak diingini. Kualiti lepas tuai dipengaruhi oleh faktor sebelum tuai, peringkat kematangan semasa tuai dan faktor lepas tuai, manakala suhu, kelembapan relatif, komposisi atmosfera dan kecederaan mekanikal mempengaruhi kadarnya.
| Perkara | Nilai / dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Jumlah kerugian tembikai | 33% | Edern et al. (2024) |
| Peringkat tertinggi | Pusat pengumpulan (56%) | Edern et al. (2024) |
| Rawatan sanitasi berkesan | 250 ppm natrium hipoklorit (celup 30 saat); 250 ppm propikonazol pada tangkai | Edern et al. (2024) |
| Jangka hayat selepas sanitasi | 4 minggu pada 27°C | Edern et al. (2024) |
| Suhu suboptimum nanas | 4±2°C, 28 hari: kecederaan sejuk | Dolhaji et al. (2020) |
| Eksport tembikai | 60 ribu MT (2018) kepada 64 ribu MT (+6.2%) | Edern et al. (2024) |
Perbincangan
Soalan tajuk dapat dijawab secara sebahagian: bagi tembikai di Malaysia, jumlah kerugian ialah 33%, dan pusat pengumpulan mencatat peratusan tertinggi (56%) (Edern et al., 2024). Ini petunjuk penting, kerana pusat pengumpulan ialah titik di mana buah daripada banyak pekebun bertemu, dikendalikan berulang kali dan menunggu pengangkutan — dan Zakaria dan Abdul Rahim (2014) menunjukkan pengumpul serta pemborong memang perantara utama rantaian tempatan.
Dua punca kerugian muncul, dan kedua-duanya boleh diuruskan. Pertama, jangkitan kulat yang bermula di permukaan buah dan tangkai, yang dapat dikurangkan dengan sanitasi mudah (Edern et al., 2024) — walaupun Ukuku (2006) mengingatkan bahawa buah yang disanitasi masih boleh tercemar semula semasa pengendalian berikutnya. Kedua, suhu: kawalan suhu yang tidak mencukupi meningkatkan kerosakan (Edo et al., 2026), tetapi suhu terlalu rendah juga merosakkan buah tropika (Dolhaji et al., 2020). Rantaian sejuk bukan sekadar “sejuk” — ia bermaksud suhu yang betul bagi setiap jenis buah.
Batasan perlu dinyatakan. Angka 33% dan 56% datang daripada tinjauan awal bagi satu jenis buah sahaja dan tidak boleh digunakan bagi durian, pisang atau mangga. Zakaria dan Abdul Rahim (2014) bersifat kualitatif tanpa angka kerugian, manakala Edo et al. (2026) ialah ulasan global tanpa data Malaysia. Tiada kajian di sini mengukur kerugian setiap peringkat bagi beberapa jenis buah di seluruh negara, atau memetakan gangguan suhu rantaian sejuk tempatan.
Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi
1. Tumpukan penambahbaikan di pusat pengumpulan, kerana di situlah kerugian tembikai paling tinggi (56%).
2. Pertimbangkan sanitasi permukaan sebagai langkah kos rendah: celupan natrium hipoklorit 250 ppm selama 30 saat atau semburan propikonazol 250 ppm pada tangkai, serta patuhi label dan keperluan pendaftaran racun kulat (pengetahuan am).
3. Jangan andaikan “lebih sejuk lebih baik”: tetapkan suhu bagi setiap buah, kerana nanas mengalami kecederaan sejuk pada 4±2°C.
4. Kurangkan pengendalian berulang dan kecederaan mekanikal, dan jaga kebersihan bekas serta permukaan kerja.
5. Kumpulkan data kerugian mengikut peringkat bagi buah utama lain, kerana data menyeluruh masih belum ada.
Kesimpulan
Bagi tembikai di Malaysia, kerugian lepas tuai dianggarkan 33% sepanjang rantaian pembekalan, dengan pusat pengumpulan menyumbang bahagian tertinggi, 56% (Edern et al., 2024). Sanitasi permukaan yang mudah mampu memanjangkan tempoh penerimaan buah sehingga empat minggu pada 27°C tanpa menjejaskan sifat biokimia, manakala rantaian sejuk yang betul suhunya diperlukan untuk mengelakkan kecederaan sejuk seperti pada nanas. Data bagi buah utama lain masih perlu dibina.
Rujukan
1. Edern, R., Mohd Shafie, Z., Sairi, M., et al. (2024). Surface sanitation as a recommended treatment for preventing fungal infection and extending the shelf life of watermelon. Food Research. https://doi.org/10.26656/fr.2017.8(s3).8
2. Dolhaji, N. H., Muhammad, I. D., Yaakob, H., et al. (2020). Chilling injury in pineapple fruits: physical quality attributes and antioxidant enzyme activity. Food Research. https://doi.org/10.26656/FR.2017.4(S5).004
3. Zakaria, N. A., & Abdul Rahim, A. R. (2014). An overview of fruit supply chain in Malaysia.
4. Edo, G. I., Ali, A. B. M., Owheruo, J. O., et al. (2026). The role of cold chain logistics in reducing postharvest losses. Next Energy. https://doi.org/10.1016/j.nxener.2026.100697
5. Azizah Osman. (2011). Fruits: nutritious, colourful, yet fragile gifts of nature.
6. Dos Santos, S. F., Cardoso, R. de C. V., Borges, I. M. P., et al. (2020). Post-harvest losses of fruits and vegetables in supply centers in Salvador, Brazil: Analysis of determinants, volumes and reduction strategies. Waste Management. https://doi.org/10.1016/J.WASMAN.2019.10.007
7. Ukuku, D. O. (2006). Effect of sanitizing treatments on removal of bacteria from cantaloupe surface, and re-contamination with Salmonella. Food Microbiology. https://doi.org/10.1016/J.FM.2005.04.002
8. Fonseca, J. M., & Rushing, J. W. (2006). Effect of ultraviolet-C light on quality and microbial population of fresh-cut watermelon. Postharvest Biology and Technology. https://doi.org/10.1016/J.POSTHARVBIO.2006.02.003
9. McGuire, R. G. (1992). Reporting of Objective Color Measurements. Hortscience. https://doi.org/10.21273/HORTSCI.27.12.1254
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kerugian lepas tuai, rantaian sejuk, pusat pengumpulan, tembikai, nanas, kecederaan sejuk, sanitasi permukaan, rantaian pembekalan buah
