Bagi masyarakat Sarawak, midin ialah sayur kegemaran yang sering dihidangkan di restoran dan rumah. Paku pakis ini, yang nama saintifiknya Stenochlaena palustris, juga dimakan di Kalimantan dan Sumatera, di mana ia dikenali sebagai kalakai. Kajian di Malaysia mendapati midin kaya dengan sebatian antioksidan dan berpotensi membantu mengawal gula darah.
Artikel ini meneliti kajian tentang kandungan antioksidan, aktiviti biologi dan potensi produk makanan daripada paku midin.
Mengenali Midin
Nama tempatan. Satu kajian menyatakan Stenochlaena palustris dikenali sebagai “Climbing fern” atau “Paku midin” dalam bahasa Melayu, dan merupakan paku pakis tropika malar hijau yang popular digunakan oleh masyarakat Malaysia [1].
Di Sarawak. Satu kajian menyatakan midin ialah paku pakis boleh dimakan yang banyak ditemui di Sarawak, Malaysia, dan mempunyai potensi besar untuk produk makanan kerana manfaat kesihatan dan nilai ekonominya [2].
Di Indonesia. Satu ulasan menyatakan kalakai (S. palustris) ialah tumbuhan biasa di Kalimantan dan Sumatera yang dimakan secara tempatan sebagai sayur [3].
Kandungan Antioksidan
Kajian di Universiti Tunku Abdul Rahman. Satu kajian membandingkan ekstrak daripada empat jenis pelepah midin [4]:
| Jenis pelepah | Dapatan utama |
|---|---|
| Pelepah steril matang | Polifenol (51.69 mg/g), flavonoid (58.05 mg/g) dan asid hidroksisinamik (48.80 mg/g) tertinggi |
| Pelepah steril muda (bahagian yang dimakan) | Antosianin 20 kali ganda lebih tinggi daripada ekstrak lain |
Jumlah polifenol berkait kuat dengan aktiviti memerangkap radikal bebas dan aktiviti penurunan ferik [4]. Pengkaji menyatakan kandungan antosianin dan aktiviti pengkelat logam yang tinggi dalam pelepah muda yang dimakan menonjolkan potensi midin sebagai makanan berfungsi [4].
Kestabilan antioksidan. Satu kajian mendapati maserasi menggunakan air suling selama 48 jam menghasilkan aktiviti antioksidan tertinggi berbanding etanol 70% [5]. Aktiviti antioksidan lebih stabil pada pH 4 dan 5 [5].
Potensi Mengawal Gula Darah
Kajian oleh Universiti Tunku Abdul Rahman dan Universiti Malaya mengasingkan pecahan air daripada ekstrak metanol midin [6]. Dapatannya [6]:
-
Pecahan air merupakan perencat enzim alfa-glukosidase yang lebih kuat daripada kuersetin (sebatian rujukan).
-
Ia merencat enzim secara kompetitif.
-
Aktiviti perencatan amilase adalah lemah.
-
Pecahan ini juga mempunyai aktiviti antioksidan yang serentak.
Alfa-glukosidase ialah enzim yang terlibat dalam pencernaan karbohidrat, jadi perencatannya dikaitkan dengan potensi mengawal gula darah selepas makan. Namun, kajian ini dijalankan di makmal.
Kajian haiwan. Satu kajian ke atas ekstrak etanol daun midin dari Sundarbans mendapati aktiviti antihiperglisemia, analgesik periferi, anti-radang dan julap yang signifikan pada tikus [7]. Ekstrak menunjukkan sedikit aktiviti sitotoksik dalam ujian anak udang [7].
Manfaat Lain yang Dilaporkan
Satu ulasan menyatakan kalakai dilaporkan mempunyai pelbagai manfaat kesihatan seperti tinggi serat, anti-anemia, antioksidan, antidiabetes dan aktiviti antimikrob [3]. Ulasan lain menyatakan bukti turut mencadangkan potensi manfaat dalam anemia, diabetes, kanser, malaria dan kesihatan ibu [8].
Kajian farmakognosi di Malaysia mendapati ekstrak midin mengandungi alkaloid, steroid, terpenoid, flavonoid, tanin, sebatian fenolik, karbohidrat, mucilaj, protein dan asid amino [1].
Produk Makanan daripada Midin
Nori midin. Satu kajian membangunkan snek nori daripada midin menggunakan teknologi pengeringan udara panas [2]. Formulasi dengan tambahan kanji ubi kayu mempunyai kandungan lembapan, abu, lemak dan serat diet yang lebih rendah, tetapi karbohidrat yang lebih tinggi berbanding kawalan [2].
Bar tenaga kurma. Satu kajian oleh Universiti Kebangsaan Malaysia dan Universiti Malaya menambah serbuk midin ke dalam bar tenaga berasaskan kurma pada 2.5% dan 5.0% [9]. Penambahan midin dikaitkan dengan peningkatan serat diet, abu dan protein, serta mineral seperti kalsium, magnesium, besi dan zink [9]. Kandungan flavonoid meningkat, tetapi aktiviti antioksidan DPPH sebenarnya tertinggi dalam formulasi kawalan [9]. Pengkaji menyatakan data ini ialah pemerhatian asas kerana setiap formulasi dianalisis sebagai satu sampel komposit [9].
Had Bukti
Satu ulasan menyatakan penyelidikan semasa sebahagian besarnya terhad kepada kajian makmal dan kajian haiwan berskala kecil, dengan pengesahan klinikal yang tidak mencukupi [8]. Protokol pengekstrakan yang piawai, penilaian keselamatan yang menyeluruh dan ujian klinikal yang direka dengan baik diperlukan [8].
Ulasan lain menyatakan maklumat saintifik tentang kalakai masih terhad dan didominasi oleh jurnal tempatan berbahasa Indonesia [3]. Ujian klinikal dan keselamatan masih perlu dijalankan [3].
Peluang Pertanian
Kajian di Sarawak menyatakan penggunaan midin dalam makanan dan minuman masih terhad dan belum diterokai sepenuhnya [2]. Pelepah steril matang yang tersedia sepanjang tahun juga dilihat sebagai sumber antioksidan semula jadi yang berpotensi [4].
Bagi yang ingin mengusahakan midin, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman sayur tradisional.
Kesimpulan
Paku midin (Stenochlaena palustris) ialah sayur popular di Sarawak, Kalimantan dan Sumatera. Kajian di Malaysia mendapati pelepah mudanya kaya antosianin, manakala pelepah matang kaya polifenol dan flavonoid. Pecahan ekstraknya merupakan perencat alfa-glukosidase yang kuat dalam ujian makmal, menunjukkan potensi mengawal gula darah. Midin juga sedang dibangunkan menjadi produk seperti nori dan bar tenaga. Namun, bukti klinikal masih tiada.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes perlu mengikut nasihat doktor.
Rujukan
[1] G. K. Dash and Z. Hashim (2016). Pharmacognostic studies on Stenochlaena palustris (Burm. f) Bedd. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/cac1cab5a2a253568e86364a4378b634/
[2] A. A, A. F. Ab Razak et al. (2025). Nutritional and quality properties of nori snack derived from midin (Stenochlaena palustris). Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.9(6).221. https://consensus.app/papers/details/d0342cf4ca015780aeb773653b066416/
[3] F. I. Pandiangan, Edrick Alvaro Oslo et al. (2022). A Review on the Health Benefits of Kalakai (Stenochlaena Palustris). Journal of Functional Food and Nutraceutical. DOI: 10.33555/jffn.v4i1.98. https://consensus.app/papers/details/9ff32d91bb065a28a0e088a06fabff85/
[4] Tsun-Thai Chai, Esvini Panirchellvum et al. (2012). Phenolic Contents and Antioxidant Properties of Stenochlaena Palustris, an Edible Medicinal Fern. Botanical Studies. https://consensus.app/papers/details/325462eb73da5efd8db2c68dc9ec9e39/
[5] Della Rahmawati, N. Rifky, and A. Marpaung (2017). Extraction and stability analysis of antioxidant activity from Stenochlaena palustris. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/e8c900e9942a59eea5fe9a49aa95fee9/
[6] Tsun-Thai Chai, M. Kwek et al. (2015). Water fraction of edible medicinal fern Stenochlaena palustris is a potent ?-glucosidase inhibitor with concurrent antioxidant activity. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2014.12.099. https://consensus.app/papers/details/7c53a47dbd46579b8257063d90ab93e0/
[7] Shovan Lal Debnath, P. Kundu et al. (2021). Investigation of phytochemical and pharmacological assessment of ethanol extract of Stenochlaena palustris- an edible fern of Sundarbans. Journal of Medicinal Plants Studies. DOI: 10.22271/plants.2021.v9.i3c.1294. https://consensus.app/papers/details/773d574eff2a5c36bd0ef7d0d0aea3dd/
[8] N. Akbar, A. Putra et al. (2025). UNLOCKING THE PHARMACOLOGICAL POTENTIALOFStenochlaena palustris: BIOACTIVE COMPOUNDSANDTHERAPEUTIC PERSPECTIVES. RASAYAN Journal of Chemistry. DOI: 10.31788/rjc.2026.1919551. https://consensus.app/papers/details/7d8901fe42395c698c80cecb5fd48eae/
[9] Nur Aliah, Muhamad Firdaus Syahmi Sam-on et al. (2026). Physicochemical and nutritional characteristics of an underutilised edible fern (Stenochlaena palustris) incorporated into a dates-based food matrix. BMC Research Notes. DOI: 10.1186/s13104-026-07895-3. https://consensus.app/papers/details/015379dc27a05e0ba62b89d1a5a04786/
Kata Kunci
paku pakis, midin, Stenochlaena palustris, Sarawak, antioksidan
