Belimbing besi atau belimbing manis (Averrhoa carambola) mudah dikenali kerana bentuknya seperti bintang apabila dipotong melintang. Buah ini berasal dari rantau kita, iaitu Filipina, Indonesia dan Malaysia, dan kini ditanam di banyak negara tropika [1]. Di Malaysia, belimbing dimakan segar, dibuat jus, jeruk atau dimasak dalam hidangan. Namun, di sebalik khasiatnya, belimbing juga mempunyai risiko yang serius bagi sesetengah orang. Artikel ini merumuskan apa yang diketahui daripada kajian saintifik, termasuk had bukti yang ada.
Kandungan Nutrien dan Sebatian Aktif
Ulasan saintifik menyatakan belimbing ialah sumber vitamin, mineral, serat dan pelbagai sebatian bioaktif [2]. Satu ulasan farmakologi telah mengenal pasti sekitar 132 sebatian daripada pelbagai bahagian pokok belimbing, termasuk flavonoid, terpenoid dan sebatian fenolik lain [3].
Kajian di Poland membandingkan jus belimbing dengan dua buah eksotik lain. Jus belimbing didapati tinggi flavonoid, terutamanya epikatekin. Namun, aktiviti antioksidan buah camu-camu didapati kira-kira 4.5 kali ganda lebih tinggi daripada belimbing [4]. Ini menunjukkan belimbing bukan sumber antioksidan paling tinggi, walaupun tetap bernilai.
Kajian di Ecuador pula mendapati, antara buah-buahan utama di kawasan pantai barat negara itu, belimbing mempunyai kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan tertinggi, tetapi juga kandungan asid oksalik tertinggi. Jambu batu pula mempunyai vitamin C tertinggi [5]. Dapatan ini penting kerana oksalat ialah punca utama masalah buah pinggang yang dikaitkan dengan belimbing.
Kajian di Malaysia
Kajian di Malaysia membandingkan belimbing besi dengan belimbing buluh (Averrhoa bilimbi). Hasilnya menarik [6]:
| Ciri | Belimbing buluh | Belimbing besi |
|---|---|---|
| Serat | Lebih tinggi | Lebih rendah |
| Vitamin A, C dan E | Lebih tinggi | Lebih rendah |
| Jumlah fenolik | Lebih rendah | Lebih tinggi |
| Kapasiti antioksidan | Lebih rendah | Lebih tinggi |
Ini bermakna kedua-dua jenis belimbing mempunyai kelebihan tersendiri, dan tidak ada satu jenis yang lebih baik dalam semua aspek [6].
Potensi Kesihatan yang Dilaporkan
Ulasan saintifik menyenaraikan beberapa kesan yang berpotensi bermanfaat [2]:
Antioksidan, iaitu membantu melawan radikal bebas.
Hipoglisemik, iaitu berpotensi menurunkan gula dalam darah.
Hipotensif, iaitu berpotensi menurunkan tekanan darah.
Hipokolesterolemik, iaitu berpotensi menurunkan kolesterol.
Ulasan lain turut melaporkan aktiviti antiradang, antimikrob dan perlindungan hati [3][7]. Ulasan 2026 khusus tentang hati merumuskan potensi belimbing untuk melindungi hati [7].
Bukti masih terhad
Perlu ditekankan bahawa ulasan farmakologi mendapati kebanyakan bukti hanya daripada kajian haiwan dan makmal, dan tiada data klinikal pada manusia yang mencukupi [3]. Oleh itu, belimbing tidak boleh dianggap sebagai ubat untuk mana-mana penyakit.
Daun dan Bahagian Lain
Bukan hanya buah yang dikaji. Kajian pada tikus yang diberi diet menyebabkan lemak darah tinggi mendapati ekstrak daun belimbing membantu mencegah dislipidemia dan tekanan oksidatif. Penyelidik mencadangkan daun mungkin alternatif yang lebih selamat berbanding buah bagi pesakit buah pinggang, tetapi ini masih cadangan berdasarkan kajian haiwan [8].
Kajian 2026 pula menganalisis kulit batang, akar, daun dan bahagian lain pokok belimbing. Bahagian ini mengandungi nutrien dan antioksidan, tetapi penyelidik turut memberi amaran tentang kandungan logam berat yang perlu dipantau sebelum digunakan [9].
Risiko yang Perlu Diketahui
Inilah bahagian paling penting. Belimbing mengandungi dua bahan yang boleh membahayakan [10]:
1. Oksalat, yang boleh merosakkan buah pinggang.
2. Caramboxin, toksin saraf yang boleh menyebabkan sedu berpanjangan, kekeliruan dan sawan.
Ulasan saintifik mengenal pasti faktor risiko keracunan belimbing, iaitu penyakit buah pinggang kronik, makan ketika perut kosong, dehidrasi dan pengambilan buah dalam jumlah besar. Penyelidik juga menyatakan bahawa paras selamat pengambilan belum diketahui [2].
Ulasan naratif 2021 terhadap 136 individu yang mengalami keracunan belimbing mendapati 69.1% sudah mempunyai masalah buah pinggang sebelumnya [11]. Ini bermakna kira-kira satu pertiga kes berlaku pada orang yang buah pinggangnya dianggap normal.
Panduan Praktikal
1. Nikmati belimbing secara sederhana sebagai sebahagian daripada diet seimbang [2].
2. Jangan makan belimbing ketika perut kosong atau ketika badan kekurangan air [2].
3. Elakkan minum jus belimbing pekat dalam kuantiti besar [12].
4. Pesakit buah pinggang perlu mengelak belimbing sepenuhnya [13].
5. Jangan gunakan belimbing sebagai ubat untuk diabetes atau tekanan darah tinggi [14].
6. Dapatkan rawatan segera jika mengalami sedu berterusan, muntah atau kurang kencing selepas makan belimbing [11].
Cara Menikmati Belimbing dengan Lebih Selamat
Belimbing boleh dinikmati dalam pelbagai cara, seperti dimakan segar, dihiris ke dalam salad buah, atau dijadikan hiasan hidangan. Bagi kebanyakan orang dewasa yang sihat, beberapa hiris belimbing selepas makan sebagai pencuci mulut ialah amalan yang munasabah. Risiko meningkat apabila buah dimakan dalam jumlah banyak sekaligus, dimakan ketika perut kosong, atau diminum sebagai jus pekat [2][12].
Kajian di Taiwan mendapati proses penjerukan dan pencairan jus boleh mengurangkan kandungan oksalat [12]. Namun, langkah ini tidak menjadikan belimbing selamat bagi pesakit buah pinggang, kerana caramboxin masih boleh menjejaskan sistem saraf mereka [15].
Kesimpulan
Belimbing besi ialah buah tempatan yang kaya dengan sebatian fenolik dan antioksidan, dan kajian Malaysia menunjukkan ia mempunyai antioksidan lebih tinggi berbanding belimbing buluh. Namun, kebanyakan bukti manfaat kesihatan datang daripada kajian haiwan dan makmal. Kandungan oksalat dan caramboxin menjadikan belimbing berbahaya bagi pesakit buah pinggang, dan berisiko jika dimakan berlebihan oleh orang lain.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan pengganti nasihat doktor. Pesakit buah pinggang, diabetes atau mereka yang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor sebelum makan belimbing.
Rujukan
[1] N. Muthu et al. (2016). Nutritional, Medicinal and Toxicological Attributes of Star-Fruits (Averrhoa carambola L.): A Review. Bioinformation. DOI: 10.6026/97320630012420.
[2] K. Lakmal et al. (2021). Nutritional and medicinal properties of Star fruit (Averrhoa carambola): A review. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.2135.
[3] F. Luan et al. (2021). Traditional Uses, Phytochemical Constituents and Pharmacological Properties of Averrhoa carambola L.: A Review. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2021.699899.
[4] D. Nowak et al. (2023). Averrhoa carambola L., Cyphomandra betacea, Myrciaria dubia as a Source of Bioactive Compounds of Antioxidant Properties. Foods. DOI: 10.3390/foods12040753.
[5] Mabel Guevara et al. (2019). Chemical Composition and Antioxidant Activity of the Main Fruits Consumed in the Western Coastal Region of Ecuador as a Source of Health-Promoting Compounds. Antioxidants. DOI: 10.3390/antiox8090387.
[6] See-Wan Yan et al. (2013). A Comparative Assessment of Nutritional Composition, Total Phenolic, Total Flavonoid, Antioxidant Capacity, and Antioxidant Vitamins of Two Types of Malaysian Underutilized Fruits (Averrhoa Bilimbi and Averrhoa Carambola). International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2011.582975.
[7] Siti Rosmani Md Zin et al. (2026). Hepatoprotective Potential of Star Fruit (Averrhoa carambola): A Review. The Natural Products Journal. DOI: 10.2174/0122103155489084260625175708.
[8] M. Abduh et al. (2023). Averrhoa carambola leaves prevent dyslipidemia and oxidative stress in a rat model of poloxamer-407-induced acute hyperlipidemia. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2023.1134812.
[9] G. Enin et al. (2026). Nutrient Compositions, Antioxidant Capacity and Biological Activities of Five-finger Tree (Averrhoa carambola) Stem bark, Root, Leaf and Fruit. Communication in Physical Sciences. DOI: 10.4314/cps.v13i5.6.
[10] J. Dhara et al. (2024). Star Fruit (Averrhoea Carambola): Exploring its Nutritional Value, Health Benefits, and Consideration for Potential Risk and Future Application in Biotechnology and Medicine. Current Pharmacology Reports. DOI: 10.1007/s40495-024-00387-7.
[11] P. Yasawardene et al. (2021). Nephrotoxicity and neurotoxicity following star fruit (Averrhoa carambola) ingestion: a narrative review. Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene. DOI: 10.1093/trstmh/trab026.
[12] Chien-Liang Chen et al. (2001). Acute oxalate nephropathy after ingestion of star fruit. American journal of kidney diseases : the official journal of the National Kidney Foundation. DOI: 10.1053/ajkd.2001.21333.
[13] Eduarda Savino Moreira de Oliveira et al. (2015). Why eating star fruit is prohibited for patients with chronic kidney disease?. Jornal brasileiro de nefrologia : ‘orgao oficial de Sociedades Brasileira e Latino-Americana de Nefrologia. DOI: 10.5935/0101-2800.20150037.
[14] D. Wijayaratne et al. (2018). Star fruit nephrotoxicity: a case series and literature review. BMC Nephrology. DOI: 10.1186/s12882-018-1084-1.
[15] P. Yasawardene et al. (2020). Mechanisms of star fruit (Averrhoa carambola)Toxicity: A mini-review. Toxicon : official journal of the International Society on Toxinology. DOI: 10.1016/j.toxicon.2020.09.010.
