Pokok pisang biasanya ditanam untuk buahnya. Selepas tuaian, kebanyakan pokok ditebang dan dibiarkan reput. Kajian menunjukkan jantung, batang, daun dan kulit pisang boleh dijadikan makanan, ubat tradisional, serat, pembungkus, baja dan makanan ternakan. Sisa yang dibuang sebenarnya sumber pendapatan tambahan.
Berapa Banyak yang Dibuang?
Kira-kira 60% biomas pokok pisang ditinggalkan sebagai sisa selepas tuaian, bersamaan sekitar 114 juta tan setahun di seluruh dunia [1].
Hanya sekitar 12% berat pokok, iaitu tandan buah, digunakan secara berkesan [2].
Batang semu (batang pisang) membentuk kira-kira 75% daripada sisa [3].
Kegunaan Mengikut Bahagian
| Bahagian | Kegunaan utama | Sumber |
|---|---|---|
| Jantung pisang | Sayur, makanan berfungsi, minuman ibu menyusu | [4][5] |
| Batang (umbut) | Sayur, jus tradisional, serbuk makanan | [3][6] |
| Serat batang | Tekstil, kertas, tali, komposit | [7] |
| Daun | Pembungkus makanan semula jadi | [8][9] |
| Kulit buah | Tepung serat untuk roti dan sosej | [10] |
| Sisa keseluruhan | Kompos, makanan ternakan, biogas | [11][12] |
Nilai Pemakanan
Satu ulasan menyatakan kulit, batang, daun dan jantung pisang kaya dengan karbohidrat, protein, serat, vitamin, sebatian fenolik serta mempunyai aktiviti antimikrob dan antioksidan [13]. Ulasan lain menyatakan bahan aktif dalam sisa pisang mempunyai sifat antibakteria, anti-radang dan antioksidan [14].
Kegunaan Industri
Batang pisang menghasilkan serat berkualiti untuk pad sanitari, tekstil, kertas, bahan makanan dan komposit kenderaan serta pembinaan [7].
Sisa pisang boleh ditukar kepada bioplastik, baja organik, etanol, biogas dan karbon teraktif [1].
Kanji dan serat pisang boleh dijadikan filem biodegradasi untuk menggantikan plastik [15].
Peluang untuk Pekebun
Satu ulasan menyatakan semua hasil sampingan pisang wajar dijadikan produk komersial bagi memberi pendapatan tambahan kepada pekebun kecil, tanpa menjejaskan kualiti dan keselamatan [16].
Panduan Ringkas
1. Jangan bakar batang pisang. Jadikan kompos atau makanan ternakan [11].
2. Jual daun pisang kepada peniaga makanan.
3. Gunakan jantung dan umbut sebagai sayur.
4. Cuba produk nilai tambah seperti serbuk kulit atau serat batang.
5. Bekerjasama dengan agensi seperti Jabatan Pertanian untuk latihan pemprosesan.
Soalan Lazim
Bahagian pokok pisang mana yang paling banyak dibuang?
Batang semu, sekitar 75% daripada sisa [3].
Bolehkah sisa pisang menjana pendapatan?
Ya, melalui serat, kompos, makanan ternakan dan produk makanan [16][11].
Adakah kajian dari Malaysia?
Beberapa kajian melibatkan varieti tempatan seperti Berangan dan Saba [17], tetapi kebanyakan kajian dari negara lain.
Kesimpulan
Pokok pisang ialah tanaman pelbagai guna. Dengan sedikit usaha pemprosesan, sisa yang dibuang boleh menjadi makanan, bahan industri dan baja, sekali gus menyokong ekonomi kitaran dan menambah pendapatan pekebun.
Rujukan
[1] E. Flórez-López et al. (2021). Recovery of Banana Waste-Loss from Production and Processing: A Contribution to a Circular Economy. Molecules. DOI: 10.3390/molecules26175282.
[2] R. Nascimento et al. (2023). Extraction and Characterization of Cellulose Obtained from Banana Plant Pseudostem. Clean Technologies. DOI: 10.3390/cleantechnol5030052.
[3] Gopika S. Pillai et al. (2024). Banana Pseudostem: An Undiscovered Fiber Enriched Sustainable Functional Food. Journal of Natural Fibers. DOI: 10.1080/15440478.2024.2304004.
[4] B. F. Lau et al. (2020). Banana inflorescence: Its bio-prospects as an ingredient for functional foods. Trends in Food Science and Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2019.12.023.
[5] D. Amornlerdpison et al. (2020). Bioactive Compounds and Antioxidant Properties of Banana Inflorescence in a Beverage for Maternal Breastfeeding. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app11010343.
[6] R. Thorat et al. (2018). Utilization of banana pseudo-stem in food applications. International Journal of Agricultural Engineering. DOI: 10.15740/has/ijae/11.sp.issue/86-89.
[7] Sanjeev Balda et al. (2021). Banana fibre: a natural and sustainable bioresource for eco-friendly applications. Clean Technologies and Environmental Policy. DOI: 10.1007/s10098-021-02041-y.
[8] Jiwon Go et al. (2024). Effect of banana leaf wrapping on the antioxidant compounds and activities of steamed brown croaker. Korean Journal of Food Science and Technology. DOI: 10.9721/kjfst.2024.56.6.692.
[9] Safinta Nurindra Rahmadhia (2020). Physicochemical Properties of Klutuk banana Leaves (Musa balbisiana Colla) Susu and Wulung Cultivars with its Potential as Antioxidant. Journal of Agri-Food Science and Technology. DOI: 10.12928/jafost.v1i1.1942.
[10] Hana Mohd Zaini et al. (2022). Banana peels as a bioactive ingredient and its potential application in the food industry. Journal of Functional Foods. DOI: 10.1016/j.jff.2022.105054.
[11] Geetika Gupta et al. (2022). Utilization of banana waste as a resource material for biofuels and other value-added products. Biomass Conversion and Biorefinery. DOI: 10.1007/s13399-022-02306-6.
[12] José Ángel Siles López et al. (2023). Exploiting waste derived from Musa spp. processing: Banana and plantain. Biofuels, Bioproducts and Biorefining. DOI: 10.1002/bbb.2475.
[13] Payal Kumari et al. (2023). Banana and its by-products: A comprehensive review on its nutritional composition and pharmacological benefits. eFood. DOI: 10.1002/efd2.110.
[14] Fang-Lei Zou et al. (2022). The Valorization of Banana By-Products: Nutritional Composition, Bioactivities, Applications, and Future Development. Foods. DOI: 10.3390/foods11203170.
[15] Sony Kumari et al. (2025). Banana waste valorisation and the development of biodegradable biofilms. Waste Management Bulletin. DOI: 10.1016/j.wmb.2025.100213.
[16] Birdie Scott Padam et al. (2014). Banana by-products: an under-utilized renewable food biomass with great potential. Journal of Food Science and Technology. DOI: 10.1007/s13197-012-0861-2.
[17] H. M. Zaini et al. (2021). Functional and Sensorial Properties of Chicken Sausage Supplemented with Banana Peel Flours of Different Varieties. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app112210849.
