Pengenalan
Anak pokok ialah asas setiap dusun buah. Kerana kebanyakan pokok buah ialah tanaman saka, kesilapan memilih bahan tanaman hanya disedari bertahun-tahun kemudian dan sukar diperbetulkan. Di Malaysia, anak pokok buah dihasilkan oleh nurseri swasta dan agensi kerajaan, terutamanya melalui cantuman dan tut (pengetahuan am). Namun, setakat carian yang dibuat, tiada kajian tentang industri nurseri buah di Malaysia sebagai satu sektor, seperti bilangan nurseri, nilai jualan atau skim pensijilan, yang ditemui. Bukti yang ada lebih bersifat teknikal, iaitu berkaitan pengeluaran bahan tanaman.
Kajian utama ialah “Growth Performance of Different Mango (Mangifera indica L.) Varieties as Rootstock for Harumanis Planting Material Production” (Ahmad Hafiz Buniamin et al., 2020). Objektifnya ialah menilai percambahan dan pertumbuhan anak benih daripada varieti mangga komersial (Chokanan, Sala, Harumanis dan Masmuda) dan bukan komersial (Telur dan Epal), serta kesannya sebagai pokok penanti terhadap kejayaan cantuman, kemandirian dan pertumbuhan Harumanis. Abstrak menyatakan mangga sebagai tanaman penting di Malaysia, tetapi negara dan lokasi tepat ujian tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak. Kajian ini dilengkapi oleh kajian skim akreditasi nurseri pokok buah di Filipina (Edralin dan Mercado, 2010), ulasan pengurusan nurseri standard (Bisen dan Singh, 2025), kajian cantuman durian (Asmawati et al., 2023) dan pengeluaran bahan tanaman kelapa oleh Jabatan Pertanian Sabah (Shaftang Nancy, 2025).
Sorotan Kajian Lepas
Pemilihan pokok penanti mangga telah dikaji di pelbagai negara. Minja et al. (2017) mengkaji kesan jenis pokok penanti dan kultivar sesaran terhadap kejayaan cantuman dan pertumbuhan anak benih mangga, dan mendapati pokok penanti Ngwangwa mencatat bilangan daun, saiz daun, kejayaan cantuman dan keserasian tertinggi, lalu disyorkan sebagai pokok penanti berpotensi.
Baita et al. (2010) menilai pelbagai morfotip mangga sebagai pokok penanti dan mengenal pasti Binta Siga sebagai yang terbaik dari segi penubuhan tanaman, berkemungkinan kerana bilangan akar, diameter batang, bilangan daun dan peratus kejayaan yang lebih tinggi. Morfotip ini disyorkan kepada pengusaha nurseri untuk pengeluaran anak benih mangga di persekitaran Kano.
Zayan et al. (2011) menilai empat pokok penanti mangga, iaitu Zebda, Socaria, Hybrid 13/1 dan Hybrid 4/9, di Mesir dan kesannya terhadap varieti Keit, untuk memberi saranan bagi kultivar komersial.
Gawankar et al. (t.t.) membandingkan prestasi varieti Ratna, Alphonso dan Kesar yang dicantum pada pokok penanti Vellaikolamban dan pokok penanti campuran. Pokok penanti Vellaikolamban mengurangkan isi padu pokok dan mempengaruhi hasil buah, dengan Kesar memberikan pulangan bersih tertinggi.
Dapatan Utama
Percambahan berbeza mengikut varieti. Ahmad Hafiz Buniamin et al. (2020) mendapati Telur mencatat peratus percambahan tertinggi (74.64%), manakala Harumanis terendah (30.76%).
Diameter batang dan panjang ruas. Diameter batang maksimum dicatat oleh pokok penanti Chokanan (13.41 mm) dan minimum oleh Harumanis (9.68 mm). Sala mempunyai ruas paling panjang (12.48 cm) dan Epal paling pendek (8.53 cm), dengan perbezaan 31.65%.
Kejayaan cantuman tinggi. Semua pokok penanti mencatat 100% kejayaan cantuman (30 hari selepas cantuman) dan kemandirian (60 hari selepas cantuman) apabila dicantum dengan sesaran Harumanis, kecuali Sala dengan kemandirian 85%.
Pertunasan dan pertumbuhan sesaran. Pada 21 hari selepas cantuman, Telur mencatat pertunasan maksimum (85%) dan Sala minimum (30%). Pokok penanti Harumanis menghasilkan panjang dan diameter sesaran tertinggi, manakala Masmuda menghasilkan sesaran paling pendek.
Cantuman durian. Asmawati et al. (2023) menguji umur pokok penanti (4, 6 dan 8 minggu) dan bilangan mata tunas pada sesaran (1, 2 dan 3). Umur pokok penanti tidak mempengaruhi kejayaan cantuman. Sesaran tiga mata tunas memberikan masa pecah tunas paling cepat (28.45 hari). Kejayaan tertinggi (100%) dicapai pada pokok penanti berumur 4 minggu dengan sesaran 2 dan 3 mata tunas, dan juga pada pokok penanti 6 minggu dengan 3 mata tunas.
Akreditasi nurseri di Filipina. Edralin dan Mercado (2010) mendapati skim akreditasi nurseri pokok buah oleh Jabatan Pertanian Filipina bertujuan meningkatkan bekalan bahan tanaman berkualiti dan mengurangkan penjual anak benih yang meragukan. Hanya nurseri terakreditasi boleh menyertai bidaan program perolehan anak benih kerajaan, dan nama mereka disiarkan di laman web kerajaan. Nurseri ini turut menerima latihan percuma, kadangkala bahan pembiakan berkualiti, subsidi racun perosak dan baja serta ujian tanah percuma.
Bahan tanaman bermutu sebagai asas produktiviti. Bisen dan Singh (2025) menegaskan bahawa kualiti bahan tanaman ialah antara faktor terpenting bagi produktiviti tanaman buah, dan petani perlu dibekalkan anak pokok varieti berhasil tinggi yang bebas penyakit. Walaupun terdapat banyak nurseri awam dan swasta, kekurangan bahan tanaman berkualiti masih ketara.
Peranan agensi di Sabah. Shaftang Nancy (2025) melaporkan Jabatan Pertanian Sabah sebagai agensi utama penyelidikan kelapa dan pengeluar bahan tanaman komersial kelapa di negeri itu. Keluasan tanaman kelapa meningkat 13.5% dari 2013 hingga 2023, dan empat varieti berhasil tinggi telah dikeluarkan: MAWA, AROD, MATAG dan TACD.
| Petunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Percambahan tertinggi / terendah | Telur 74.64% / Harumanis 30.76% | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (2020) |
| Diameter batang maksimum | Chokanan 13.41 mm | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (2020) |
| Kemandirian cantuman (60 hari) | 100% (Sala 85%) | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (2020) |
| Pertunasan pada 21 hari | Telur 85% / Sala 30% | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (2020) |
| Masa pecah tunas tercepat (durian) | 28.45 hari (3 mata tunas) | Asmawati et al. (2023) |
| Peningkatan keluasan kelapa Sabah | 13.5% (2013–2023) | Shaftang Nancy (2025) |
Perbincangan
Persoalan tajuk ialah keadaan industri nurseri anak pokok buah di Malaysia. Jawapan jujurnya ialah bukti tentang industri ini sebagai sektor ekonomi belum ditemui dalam carian ini. Yang ada ialah bukti teknikal yang menunjukkan bahawa keputusan di nurseri, seperti pemilihan pokok penanti, mempengaruhi kualiti anak pokok. Contohnya, Harumanis mempunyai percambahan rendah sebagai pokok penanti, tetapi menghasilkan pertumbuhan sesaran terbaik, manakala Telur mencatat percambahan dan pertunasan tertinggi.
Kajian Filipina memberi gambaran tentang bagaimana skim akreditasi boleh memberi insentif kepada nurseri untuk meningkatkan kualiti, melalui akses kepada perolehan kerajaan, promosi dan latihan. Sumber yang dikumpul tidak menilai sebarang skim pendaftaran atau pensijilan nurseri di Malaysia, maka butiran skim sedemikian perlu disemak terus dengan Jabatan Pertanian (pengetahuan am).
Had lain ialah ujian Harumanis dan cantuman durian hanya melibatkan peringkat nurseri, tanpa data hasil buah di ladang. Kajian durian juga tidak menyatakan negara kajian dalam abstrak.
Implikasi kepada Pengusaha Nurseri, Pekebun dan Agensi
1. Pengusaha nurseri mangga boleh memilih pokok penanti berdasarkan keseimbangan antara percambahan, kejayaan cantuman dan pertumbuhan sesaran.
2. Bagi cantuman durian, pokok penanti muda (4 minggu) dengan sesaran 2 hingga 3 mata tunas boleh dipertimbangkan.
3. Pekebun wajar membeli anak pokok daripada nurseri yang boleh dipercayai dan bertanya kepada Jabatan Pertanian tentang nurseri yang diiktiraf (pengetahuan am).
4. Agensi boleh mengkaji model akreditasi yang mengaitkan kualiti nurseri dengan perolehan kerajaan, latihan dan promosi.
5. Kajian sosioekonomi tentang industri nurseri buah di Malaysia amat diperlukan.
Kesimpulan
Tiada kajian tentang industri nurseri anak pokok buah di Malaysia sebagai sektor ditemui. Bukti teknikal menunjukkan pemilihan pokok penanti mangga mempengaruhi percambahan, pertunasan dan pertumbuhan sesaran Harumanis, manakala bilangan mata tunas mempengaruhi masa pecah tunas cantuman durian. Pengalaman Filipina menunjukkan akreditasi memberi pelbagai kelebihan kepada nurseri yang menyertainya, dan peranan Jabatan Pertanian Sabah menunjukkan kepentingan agensi dalam membekalkan bahan tanaman bermutu.
Rujukan
1. Ahmad Hafiz Buniamin, Mahmad Noor Jaafar, Mohd Asrul Sani, et al. (2020). Growth performance of different mango (Mangifera indica L.) varieties as rootstock for Harumanis planting material production. https://doi.org/10.56999/jtpp.2020.12.1.5
2. Edralin, D. I., & Mercado, A. R. (2010). Ensuring seedling quality through fruit tree nursery accreditation and implications for forest nursery accreditation. https://doi.org/10.32945/ATR3227A.2010
3. Bisen, A., & Singh, J. (2025). Standard nursery management for improving quality material and sustainable fruit farming. https://doi.org/10.5281/zenodo.18433905
4. Asmawati, Sitti Inderiati, & Amriani Hambali. (2023). The survival rate and growth of grafted-seedling of durian (Durio zibethinus Murr.) using 3 rootstocks ages and 3 levels of scion buds. Asian Journal of Agricultural and Horticultural Research. https://doi.org/10.9734/ajahr/2023/v10i4283
5. Shaftang Nancy. (2025). Production of high-yielding coconut varieties by the Department of Agriculture Sabah, Malaysia. https://doi.org/10.51200/jsffs.v1i1.6588
6. Minja, R., Kimaro, A., Mpanda, M., et al. (2017). Effects of rootstock type and scion cultivar on grafting success and growth of mango (Mangifera indica L.) seedlings. https://doi.org/10.9734/JEAI/2017/32129
7. Baita, H. U., Manga, A. A., Mustapha, Y., et al. (2010). Evaluation of different morphotypes of mango (Mangifera indica L.) for use as rootstock in seedlings production. Bayero Journal of Pure and Applied Sciences. https://doi.org/10.4314/BAJOPAS.V3I1.58718
8. Zayan, M., Zeerban, S., El-Samak, A., et al. (2011). Evaluation study for the effect of four mango rootstocks on behaviour of Keit mango variety. Journal of Horticultural Science. https://doi.org/10.31421/IJHS/17/4-5/968
9. Gawankar, M. S., Salvi, B. R., Chavan, S. A., et al. (t.t.). Comparative performance of mango varieties grafted on Vellaikolamban and mixed rootstock. https://doi.org/10.24154/jhs.v5i2.456
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: nurseri, anak pokok buah, bahan tanaman, pokok penanti, cantuman, Harumanis, akreditasi nurseri, durian
