Pengenalan
Pembukaan tanah hutan untuk pertanian menyebabkan kebun buah semakin bersempadan dengan habitat hidupan liar. Di Malaysia, pekebun di pinggir hutan sering berdepan dengan gajah yang memusnahkan pokok dan buah, serta babi hutan yang menggali tanah, merosakkan anak pokok dan memakan buah gugur (pengetahuan am). Konflik ini menjejaskan pendapatan pekebun, tetapi gajah Asia ialah spesies terancam dan dilindungi undang-undang. Oleh itu, penyelesaiannya mesti mengimbangi keperluan pekebun dengan pemuliharaan.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Spatio?temporal dynamics of human?elephant conflict in a valley of pineapple plantations” (Kochprapa et al., 2023) yang dijalankan di Thailand (bersebelahan Taman Negara Kuiburi, selatan Thailand). Objektifnya ialah mengkaji corak masa dan ruang serangan gajah ke atas tanaman dengan menilai lokasi serangan bersama pemboleh ubah persekitaran, ciri tanaman dan ketersediaan tanaman. Kajian sokongan merangkumi data telemetri gajah dan laporan konflik di Semenanjung Malaysia (de la Torre et al., 2021), ulasan sejarah konflik manusia-gajah di Semenanjung Malaysia (Abdul Wahab Ahmad Zafir dan Magintan, 2016), corak serangan tanaman oleh hidupan liar di Sumatera, Indonesia (Linkie et al., 2007) dan data konflik manusia-hidupan liar yang direkodkan oleh PERHILITAN (Lim Qiu Xin et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian konflik manusia-gajah telah lama menggunakan pendekatan ruang. Sitati et al. (2003) menguji hipotesis tingkah laku gajah jantan dan resolusi data menggunakan data konflik dari kawasan gajah tidak dilindungi seluas 1,000 km² bersebelahan Rizab Kebangsaan Masai Mara, Kenya, untuk meramalkan aspek ruang konflik tersebut. Kajian ini turut dirujuk oleh Kochprapa et al. (2023), yang memetakan lokasi serangan untuk menentukan kawasan keutamaan mitigasi.
Kajian utama turut bergantung kepada alat analisis statistik dan ruang. Calenge (2006) memperkenalkan pakej “adehabitat” untuk perisian R, yang menawarkan fungsi GIS asas, kaedah analisis data penjejakan radio dan pemilihan habitat oleh hidupan liar. Freeman dan Moisen (2008) membangunkan pakej PresenceAbsence untuk memilih ambang optimum bagi menukar permukaan kebarangkalian kepada peta kehadiran-ketiadaan. Hanley dan McNeil (1982) pula menghuraikan makna dan penggunaan luas di bawah lengkung ROC, yang lazim digunakan untuk menilai ketepatan model ramalan.
Dalam konteks Malaysia, Abdul Wahab Ahmad Zafir dan Magintan (2016) menjelaskan bahawa konflik manusia-gajah mula menjadi serius apabila penukaran hutan secara besar-besaran dilakukan untuk program pertanian berskala besar. Kerugian berjuta ringgit berlaku akibat konflik dengan gajah, dan kehilangan habitat dijangka terus meningkatkan insiden. Pihak berkuasa hidupan liar mempunyai beberapa tindakan utama yang bergantung kepada kesesuaian tapak dan populasi gajah yang terlibat.
Dapatan Utama
Kebun buah paling digemari gajah. Kochprapa et al. (2023) mendapati kebanyakan serangan berlaku di ladang nanas, tetapi analisis komposisi menunjukkan kebun buah paling digemari gajah, berkemungkinan kerana kekerapan serangan yang tinggi berbanding keluasan kebun yang kecil. Kebun dengan buah masak paling kerap diserang, manakala kelapa sawit paling kurang.
Faktor penentu serangan. Model regresi logistik meramalkan bahawa gabungan jenis tanaman, peringkat kematangan tanaman, jarak ke hutan dan strategi mitigasi paling kuat menerangkan kebarangkalian serangan. Ketersediaan air dan musim tidak dikaitkan dengan serangan; ketiadaan corak bermusim dijangka berpunca daripada tanaman kegemaran gajah yang tersedia sepanjang tahun. Tiada zon di Kuiburi yang bebas daripada serangan.
Mitigasi sedia ada terhad. Langkah mitigasi paling kerap digunakan ialah pengawasan oleh penduduk tempatan, yang boleh menurunkan kebarangkalian serangan berbanding kaedah lain, walaupun keberkesanan relatif tidak menunjukkan corak yang jelas. Pengawasan tempatan, rondaan oleh renjer taman dan penghadang fizikal kelihatan memberi sedikit manfaat, tetapi tanaman kegemaran gajah masih mempunyai >40% peluang diserang.
Kawasan pertanian ialah habitat utama gajah. De la Torre et al. (2021) menggunakan data telemetri GPS gajah dan laporan insiden konflik di Semenanjung Malaysia. Lokasi insiden konflik merupakan kawasan dengan kesesuaian habitat yang sangat tinggi untuk gajah, terutamanya gajah betina. Laporan menunjukkan gajah betina terlibat dalam lebih banyak konflik kerosakan tanaman, manakala gajah jantan lebih cenderung bertembung secara langsung dengan manusia. Penulis menegaskan landskap yang didominasi manusia ialah habitat utama gajah, bukan sekadar kawasan pinggiran.
Babi hutan ialah penceroboh paling kerap. Linkie et al. (2007) merekodkan 5,125 serangan tanaman oleh 11 spesies mamalia selama 14 bulan di sekitar Taman Negara Kerinci Seblat. Kebanyakan serangan dilakukan oleh babi hutan Sus scrofa (56%) dan beruk Macaca nemestrina (19%). Serangan memuncak pada tempoh hujan tinggi dan kebanyakannya berlaku paling hampir dengan pinggir hutan, manakala strategi pengawasan tempatan tidak berkesan. Bertentangan dengan persepsi petani, beruk menyebabkan kerosakan tanaman yang jauh lebih besar (73%) berbanding babi hutan (26%).
Data konflik di Semenanjung Malaysia meningkat. Lim Qiu Xin et al. (2024) menganalisis kes konflik yang dilaporkan kepada PERHILITAN dan mendapati trend meningkat dari 2012 hingga 2018 (5,602 kepada 7,967 kes). Spesies paling banyak terlibat ialah kera Macaca fascicularis (33,198 kes), babi hutan (6,614), gajah Elephas maximus (3,797), musang (3,219) dan beruk (2,232).
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Peluang serangan tanaman kegemaran walaupun ada mitigasi | >40% | Kochprapa et al. (2023) |
| Bilangan serangan tanaman direkodkan | 5,125 (11 spesies) | Linkie et al. (2007) |
| Bahagian serangan oleh babi hutan / beruk | 56% / 19% | Linkie et al. (2007) |
| Kes konflik dilaporkan (2012 ? 2018) | 5,602 ? 7,967 | Lim Qiu Xin et al. (2024) |
| Kes babi hutan / gajah | 6,614 / 3,797 | Lim Qiu Xin et al. (2024) |
Perbincangan
Bukti ini menunjukkan bahawa kebun buah, terutamanya ketika buah masak, merupakan sasaran utama gajah, dan kaedah mitigasi tradisional hanya memberi kesan terhad. Dapatan de la Torre et al. (2021) bahawa kawasan pertanian ialah habitat utama gajah di Semenanjung Malaysia bermakna konflik akan berterusan selagi landskap dikongsi; pendekatan memindahkan “gajah bermasalah” sahaja mungkin tidak mencukupi.
Bagi babi hutan, data Sumatera menunjukkan serangan paling banyak berlaku berhampiran pinggir hutan dan pada musim hujan, dan pengkaji mencadangkan pengawasan dipertingkatkan pada musim hujan. Data PERHILITAN pula menunjukkan bahawa babi hutan dan gajah antara spesies yang paling kerap terlibat dalam konflik di Semenanjung Malaysia.
Batasannya, tiada kajian yang mengukur kerosakan babi hutan khusus di kebun buah atau menguji pagar elektrik dan penghadang secara kuantitatif di Malaysia ditemui dalam carian ini; abstrak de la Torre et al. (2021) dan Lim Qiu Xin et al. (2024) juga terpotong. Gajah ialah spesies dilindungi; pekebun tidak boleh mencederakan atau membunuhnya dan perlu melaporkan konflik kepada PERHILITAN (pengetahuan am). Tindakan terhadap hidupan liar lain juga perlu mematuhi undang-undang hidupan liar.
Implikasi kepada Pekebun dan Agensi
1. Laporkan serangan gajah atau hidupan liar lain kepada PERHILITAN dan dapatkan nasihat tentang langkah mitigasi yang dibenarkan.
2. Tingkatkan pengawasan ketika buah masak dan pada musim hujan, terutamanya bagi kebun berhampiran pinggir hutan.
3. Pertimbangkan penghadang fizikal atau pagar mengikut nasihat agensi, sambil sedar bahawa keberkesanannya terhad.
4. Agensi perlu menyelaras tindakan antara pihak berkepentingan dan menilai kesesuaian tanaman yang kurang digemari gajah di kawasan berisiko tinggi.
5. Jangan gunakan racun atau jerat terhadap hidupan liar; sebarang tindakan terhadap babi hutan atau spesies lain mesti mematuhi undang-undang dan nasihat PERHILITAN (pengetahuan am).
Kesimpulan
Kebun buah dengan buah masak paling digemari gajah, dan tanaman kegemaran masih berisiko >40% diserang walaupun dengan mitigasi. Di Semenanjung Malaysia, kawasan pertanian ialah habitat utama gajah, dan kes konflik meningkat daripada 5,602 kepada 7,967 kes antara 2012 dan 2018. Penyelarasan antara pekebun, PERHILITAN dan agensi pertanian merupakan kunci kewujudan bersama.
Rujukan
1. Kochprapa, P., Savini, C., Ngoprasert, D., et al. (2023). Spatio?temporal dynamics of human?elephant conflict in a valley of pineapple plantations. Integrative Conservation. https://doi.org/10.1002/inc3.23
2. de la Torre, J. A., Ee Phin Wong, Lechner, A. M., et al. (2021). There will be conflict – agricultural landscapes are prime, rather than marginal, habitats for Asian elephants. Animal Conservation. https://doi.org/10.1111/ACV.12668
3. Abdul Wahab Ahmad Zafir & Magintan, D. (2016). Historical review of human-elephant conflict in Peninsular Malaysia.
4. Linkie, M., Dinata, Y., Nofrianto, A., et al. (2007). Patterns and perceptions of wildlife crop raiding in and around Kerinci Seblat National Park, Sumatra. Animal Conservation. https://doi.org/10.1111/J.1469-1795.2006.00083.X
5. Lim Qiu Xin, Siti Nor Assyuhada Mat Ghani, Nur Syahmina Rasudin, et al. (2024). Characterisation of human-wildlife conflict and casualties caused by wildlife attacks in Peninsular Malaysia. https://doi.org/10.31436/imjm.v23i01.2283
6. Sitati, N. W., Walpole, M., Smith, R. J., & Leader-Williams, N. (2003). Predicting spatial aspects of human–elephant conflict. Journal of Applied Ecology. https://doi.org/10.1046/J.1365-2664.2003.00828.X
7. Calenge, C. (2006). The package “adehabitat” for the R software: A tool for the analysis of space and habitat use by animals. Ecological Modelling. https://doi.org/10.1016/J.ECOLMODEL.2006.03.017
8. Freeman, E. A., & Moisen, G. G. (2008). PresenceAbsence: An R package for presence absence analysis. Journal of Statistical Software. https://doi.org/10.18637/JSS.V023.I11
9. Hanley, J. A., & McNeil, B. J. (1982). The meaning and use of the area under a receiver operating characteristic (ROC) curve. Radiology. https://doi.org/10.1148/RADIOLOGY.143.1.7063747
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: konflik manusia-gajah, gajah Asia, babi hutan, Sus scrofa, serangan tanaman, PERHILITAN, mitigasi, kebun buah
