Costus speciosus, yang dikenali dengan nama tempatan tepus putih atau crepe ginger, ialah tumbuhan herba daripada keluarga Costaceae yang tersebar luas di kawasan tropika Asia. Ia berasal dari Asia Tenggara hingga India, China dan Queensland (Australia). Herba ini bukan sahaja terkenal kerana nilai hiasannya yang menarik, tetapi juga kerana pelbagai khasiat perubatannya yang telah digunakan sejak turun-temurun.
Ciri-Ciri dan Pengenalan Botani
Tumbuhan ini mempunyai batang semu menegak yang boleh mencapai ketinggian antara 1 hingga 3 meter. Daunnya tersusun secara spiral di sepanjang batang dengan permukaan licin dan sedikit berkilat. Bunganya berwarna putih bersih dengan struktur kelopak yang nipis dan beralun seperti kain crepe — justeru digelar “crepe ginger”. Bahagian rizomnya pula berwarna kekuningan dan mempunyai aroma yang lembut, menjadi komponen utama dalam kegunaan tradisional.
Kegunaan Tradisi
Rizom Costus speciosus digunakan secara meluas dalam perubatan tradisional di pelbagai negara Asia. Ia mempunyai spektrum kegunaan yang sangat luas, termasuk:
- Masalah pernafasan seperti radang paru-paru, asma, bronkitis dan batuk.
- Gangguan pencernaan seperti sembelit dan perut kembung.
- Penyakit kulit seperti gatal, luka dan jangkitan ringan.
- Keadaan keradangan dan reumatisme bagi melegakan kesakitan sendi dan otot.
- Anemia (kekurangan darah) dan penyakit kuning (jaundis).
- Demam dan bengkak akibat jangkitan.
- Penyakit metabolik seperti diabetes (kencing manis).
Dalam masyarakat tradisional India (Ayurveda), rizom Costus speciosus sering dijadikan minuman tonik herba atau serbuk ubatan untuk membersihkan darah dan menstabilkan tenaga dalaman.
Nilai Farmakologi dan Potensi Kajian Saintifik
Penyelidikan moden mendapati bahawa Costus speciosus mengandungi pelbagai fitokimia penting seperti diosgenin, saponin, flavonoid, alkaloid, dan fenolik. Bahan-bahan ini telah dibuktikan mempunyai aktiviti anti-radang, antidiabetik, antimikrob, antioksidan, dan hepatoprotektif (melindungi hati).
Kajian farmakologi menunjukkan bahawa diosgenin dalam rizom herba ini berfungsi sebagai prekursor kepada hormon steroid semula jadi, yang berpotensi untuk digunakan dalam pembangunan ubat moden bagi penyakit endokrin dan metabolik. Selain itu, ekstrak air dan etanolnya menunjukkan kesan positif dalam menurunkan paras gula darah, menyokong penggunaannya sebagai ubat semula jadi untuk pesakit diabetes.
Kesimpulan
Costus speciosus bukan sekadar tumbuhan hiasan tropika yang indah, tetapi juga herba bernilai tinggi dalam dunia perubatan tradisional dan moden. Keupayaannya merawat pelbagai penyakit — daripada gangguan pernafasan hingga penyakit metabolik — menjadikannya antara spesies yang wajar diberi perhatian untuk penyelidikan lanjutan. Dengan pendekatan saintifik berasaskan bukti, herba ini berpotensi dikomersialkan sebagai sumber bahan aktif semula jadi dalam rawatan masa depan.
