Di Lembah Kinta, Perak, di Bau, Sarawak dan di beberapa kawasan Sabah, bukit batu kapur (karst) menjulang di tengah-tengah landskap. Bagi ramai orang, bukit ini sekadar sumber batu untuk simen atau tempat rekreasi. Namun, bagi ahli biologi, bukit batu kapur ialah “pulau” daratan yang menempatkan spesies yang tidak ditemui di tempat lain di dunia. Artikel ini meneliti kepelbagaian biologi bukit batu kapur Malaysia, terutamanya siput darat dan orkid, serta ancaman yang dihadapinya.
Mengapa Bukit Batu Kapur Unik?
Bukit batu kapur di kawasan tropika dianggap sebagai “pulau habitat” kerana ia terpisah antara satu sama lain oleh tanah bukan kapur [1]. Susunan ini mengehadkan aliran gen dan menghasilkan tahap endemisme spesies yang tinggi [1]. Bukit batu kapur juga bernilai tinggi kerana perkhidmatan ekosistem dan sumber yang disediakannya jika dibiarkan utuh [1].
Satu ulasan tentang pemacu kehilangan biodiversiti Asia Tenggara menyatakan bukit batu kapur merupakan titik panas endemisme global, dan pemusnahannya melalui perlombongan merupakan ancaman yang sering diabaikan [2].
Siput Darat: Penunjuk Kepelbagaian Karst
Faktor yang Mempengaruhi Endemisme
Kajian data siput darat dari 43 menara batu kapur di Malaysia mendapati jenis tanah di sekeliling dan keluasan bukit merupakan faktor penting yang mempengaruhi bilangan spesies endemik [1]. Bukit batu kapur di kawasan berbeza di Malaysia mempunyai komuniti siput yang tersendiri [1]. Pengkaji mencadangkan perancang pemuliharaan mengambil kira saiz bukit, jenis tanah sekeliling dan halangan geografi untuk memaksimumkan perlindungan [1].
Kajian lebih luas terhadap genus Plectostoma di seluruh Sundaland, menggunakan 771 rekod dan 84 spesies, mendapati kebanyakan spesies (87%) terhad kepada satu bioregion sahaja, dan lebih separuh merupakan endemik jarak pendek dengan taburan kurang 10 km [3]. Keluasan dan bilangan bukit batu kapur merupakan pemacu utama kekayaan spesies dan endemisme [3].
Perak: Lembah Kinta
Tinjauan sistematik 12 bukit batu kapur di Perak merekodkan 122 spesies siput darat, dengan 34 spesies hanya ditemui di satu bukit, dan 30 spesies berpotensi baharu kepada sains [4]. Empat bukit, iaitu Gunung Tempurung, Gunung Pondok, Kanthan dan Bukit Kepala Gajah, mempunyai kekayaan spesies dan spesies unik yang tinggi, mewakili 91% daripada semua spesies yang direkodkan [4]. Pengkaji menegaskan bahawa bukit-bukit ini memerlukan perhatian pemuliharaan segera kerana bukit batu kapur terus dikuari untuk memenuhi permintaan simen [4].
Gunung Kuang, yang terletak bersebelahan Gunung Kanthan yang terganggu, merekodkan 47 spesies siput darat dengan enam spesies unik [5]. Pengkaji mencadangkan Gunung Kuang dimasukkan dalam pelan pengurusan pemuliharaan Gunung Kanthan [5].
Sarawak: Bau dan Padawan
Di lapan bukit batu kapur di Daerah Bau, Sarawak, sebanyak 122 spesies siput darat didokumentasikan, termasuk 13 spesies baharu kepada sains [6]. Di Gua Rumbang, Padawan, 62 spesies direkodkan termasuk dua spesies endemik dan satu spesies baharu [7]. Pengkaji menyatakan setakat ini tiada kawasan perlindungan dicadangkan untuk banjaran batu kapur Padawan [7].
Sabah: Kesan Gangguan
Kajian di enam bukit batu kapur di Sabah membandingkan hutan primer dan sekunder, merekodkan lebih 16,000 individu daripada 74 spesies [8]. Kepelbagaian siput tidak berbeza dengan ketara antara plot terganggu dan tidak terganggu di kebanyakan lokasi [8]. Namun, siput pulmonata lebih banyak di kawasan terganggu berbanding siput prosobrankia [8]. Kerana prosobrankia mengandungi banyak spesies endemik setempat, gangguan berterusan dijangka akhirnya membawa kepada kepupusan dalam kumpulan ini [8].
Orkid Batu Kapur
Kajian selama 12 bulan di lima bukit batu kapur di Kedah dan Perak menemui 56 spesies orkid daripada 37 genus [9]. Sebanyak 12 spesies merupakan rekod baharu bagi Kedah, dua merupakan rekod baharu bagi Malaysia, dan tiga spesies endemik Semenanjung Malaysia [9]. Penemuan orkid selipar putih (Paphiopedilum niveum) yang terancam turut dilaporkan [9]. Gunung Fakir Terbang mencatatkan bilangan spesies orkid tertinggi [9]. Pengkaji memberi amaran bahawa kuari dan pembukaan hutan untuk pertanian mengancam orkid dan tumbuhan lain di habitat ini [9].
Ringkasan Dapatan
| Lokasi | Kumpulan | Dapatan utama |
|---|---|---|
| 12 bukit, Perak | Siput darat | 122 spesies; 30 berpotensi baharu |
| 8 bukit, Bau, Sarawak | Siput darat | 122 spesies; 13 baharu |
| Gua Rumbang, Sarawak | Siput darat | 62 spesies; 2 endemik |
| 5 bukit, Kedah & Perak | Orkid | 56 spesies; 3 endemik Semenanjung |
Panduan Praktikal
Jangan mengambil siput, orkid atau tumbuhan dari bukit batu kapur.
Sokong pewartaan bukit batu kapur penting sebagai kawasan perlindungan.
Bagi pemaju dan pengusaha kuari, rujuk data biodiversiti sebelum merancang aktiviti.
Lawati gua dan bukit batu kapur secara bertanggungjawab, ikut laluan yang ditetapkan.
Bagi petani berhampiran bukit batu kapur, elakkan membakar atau membuka kawasan di kaki bukit; dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan yang sesuai.
Kesimpulan
Bukit batu kapur Malaysia ialah “pulau” biodiversiti yang menempatkan banyak spesies endemik, terutamanya siput darat dan orkid. Kajian di Perak dan Sarawak masing-masing merekodkan lebih 120 spesies siput darat, dengan puluhan spesies baharu kepada sains. Banyak spesies hanya ditemui di satu bukit, menjadikannya sangat terdedah kepada kepupusan apabila bukit dikuari. Melindungi bukit-bukit utama dan mengambil kira data biodiversiti dalam perancangan merupakan langkah penting.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Status dan bilangan spesies mungkin telah berubah dengan kajian baharu. Rujuk institusi penyelidikan atau pihak berkuasa berkaitan untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] R. Clements et al. (2008). Using biogeographical patterns of endemic land snails to improve conservation planning for limestone karsts. Biological Conservation. DOI: 10.1016/j.biocon.2008.08.011.
[2] Alice C Hughes (2017). Understanding the drivers of Southeast Asian biodiversity loss. Ecosphere. DOI: 10.1002/ecs2.1624.
[3] T. Liew et al. (2026). Biogeographical patterns of the genus Plectostoma H. Adams, 1865 (Mollusca, Gastropoda) in Sundaland’s limestone ecosystems. Frontiers of Biogeography. DOI: 10.21425/fob.19.155940.
[4] J. Foon et al. (2017). Diversity and biogeography of land snails (Mollusca, Gastropoda) in the limestone hills of Perak, Peninsular Malaysia. ZooKeys. DOI: 10.3897/zookeys.682.12999.
[5] C. Phung et al. (2018). Land snail fauna in Gunung Kuang Limestone Hill, Perak, Malaysia and its conservation implications (Mollusca, Gastropoda). ZooKeys. DOI: 10.3897/zookeys.769.25571.
[6] Mohammad Effendi bin Marzuki et al. (2021). Land snails and slugs of Bau limestone hills, Sarawak (Malaysia, Borneo), with the descriptions of 13 new species. ZooKeys. DOI: 10.3897/zookeys.1035.60843.
[7] Nurul Syafiqah Nasir et al. (2024). ?Checklist of land snail species of Gua Rumbang, Sarawak, Malaysian Borneo (Mollusca, Gastropoda), with a description of a new species, Diplommatinarumbangensis sp. nov. ZooKeys. DOI: 10.3897/zookeys.1198.116265.
[8] M. Schilthuizen et al. (2005). Effects of Karst Forest Degradation on Pulmonate and Prosobranch Land Snail Communities in Sabah, Malaysian Borneo. Conservation Biology. DOI: 10.1111/j.1523-1739.2005.00209.x.
[9] Shahrul Nizam Abu Bakar et al. (2023). Unveiling Limestone Orchid Hotspots in the Karst Hills of Northern Peninsular Malaysia. Diversity. DOI: 10.3390/d15070819.
