Pengenalan
Rancangan Makanan Tambahan (RMT) ialah program kerajaan yang menyediakan makanan kepada murid sekolah rendah daripada keluarga berpendapatan rendah, dengan tujuan mengelakkan murid lapar semasa sesi persekolahan dan menyokong status pemakanan mereka (pengetahuan am). Buah-buahan kaya dengan vitamin, mineral dan serat, dan pengambilannya dalam kalangan kanak-kanak Malaysia masih rendah. Persoalannya, adakah RMT dan program sekolah lain boleh meningkatkan pengambilan buah? Perlu dinyatakan dari awal bahawa kajian RMT yang ditemui sudah lama (2000 dan 2003) dan tidak mengasingkan buah dalam menu RMT. Tiada kajian terkini tentang buah dalam RMT ditemui.
Kajian utama ialah “Fruit and vegetable intake among overweight and obese school children: A cluster randomised control trial” (Rusidah Selamat et al., 2021), yang dijalankan di Semenanjung Malaysia (bahagian tengah). Objektifnya ialah menentukan kesan program MyBFF@school dengan intervensi pendidikan pemakanan terhadap peringkat perubahan pengambilan buah dan sayur dalam kalangan murid sekolah menengah yang berlebihan berat badan dan obes. Kajian ini bukan tentang RMT. Ia dilengkapi oleh dua penilaian RMT (M Md Arop et al., 2000; Mohd Shahril Arop et al., 2003), kajian skim buah percuma di sekolah (Fogarty et al., 2007) dan analisis data SEANUTS Malaysia (Chong et al., 2017).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian utama menggunakan Model Transteoretikal (TTM), yang dihuraikan oleh Prochaska dan Velicer (1997) dalam The Transtheoretical Model of Health Behavior Change. Mereka menyatakan bahawa jika keputusan intervensi yang dipadankan dengan peringkat perubahan terus direplikasi, program promosi kesihatan berpotensi memberi kesan yang belum pernah dicapai kepada keseluruhan populasi berisiko.
Johnson et al. (2008) menunjukkan keupayaan maklum balas khusus berasaskan TTM untuk memperbaiki pemakanan sihat, senaman, pengurusan tekanan emosi dan berat badan pada peringkat populasi.
Laporan Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: A Global Perspective oleh World Cancer Research Fund (2007) menganalisis penyelidikan global tentang diet, pemakanan, aktiviti fizikal dan kanser serta mengemukakan saranan dasar kesihatan awam.
Dapatan Utama
Reka bentuk MyBFF@school. Rusidah Selamat et al. (2021) memilih 15 daripada 415 sekolah menengah kerajaan yang layak. Enam sekolah (579 murid) menerima intervensi pendidikan pemakanan selama 24 minggu, manakala sembilan sekolah (462 murid) mengikuti program sedia ada Kementerian Pendidikan.
Tiada perbezaan signifikan antara kumpulan dalam peringkat perubahan. Selepas enam bulan, majoriti murid berada pada peringkat penyelenggaraan (intervensi: 34.9%; kawalan: 39.0%). Analisis dalam kumpulan menunjukkan penurunan signifikan bagi murid pada peringkat tindakan (tindakan dan penyelenggaraan), daripada 68.0% kepada 60.4% dalam kumpulan intervensi dan daripada 71.4% kepada 65.6% dalam kumpulan kawalan.
Peningkatan pengambilan yang mencukupi. Terdapat peningkatan signifikan dalam bilangan murid yang mengambil buah dan sayur secukupnya dalam kumpulan intervensi, tetapi tiada peningkatan signifikan dalam kumpulan kawalan.
Penilaian pelaksanaan RMT. M Md Arop et al. (2000) menilai RMT di 129 sekolah rendah (77 sekolah kebangsaan, 31 sekolah jenis kebangsaan Cina dan 21 sekolah jenis kebangsaan Tamil) di empat zon Semenanjung Malaysia. Penggunaan 10 menu cadangan bagi kitaran dua minggu meningkatkan penerimaan murid dan mengurangkan rasa jemu. Kandungan nutrien makanan meningkat seiring dengan kenaikan peruntukan daripada RM0.45 kepada RM0.80 seorang murid. Abstrak kajian ini tidak menyebut buah secara khusus.
Status pemakanan penerima RMT. Mohd Shahril Arop et al. (2003) mengkaji 2,541 murid berumur 7 hingga 12 tahun di zon Tengah dan Selatan Semenanjung Malaysia, iaitu 1,265 penerima RMT dan 1,276 bukan penerima. Penerima RMT mempunyai purata berat badan (26.9 ± 7.7 kg), tinggi (130.7 ± 10.0 cm) dan ketebalan lipatan kulit trisep (9.8 ± 3.8 mm) yang lebih rendah berbanding bukan penerima (29.3 ± 9.2 kg; 132.9 ± 10.4 cm; 10.8 ± 4.6 mm). Prevalens kurang berat badan ialah 14.6% berbanding 10.0%, bantut 12.6% berbanding 7.4%, susut 11.1% berbanding 9.5% dan berlebihan berat badan 1.3% berbanding 4.5%. Hanya pengambilan protein, vitamin A dan vitamin C memenuhi RDI bagi kedua-dua kumpulan.
Skim buah percuma di sekolah. Fogarty et al. (2007) mengkaji 224, 220 dan 179 sekolah pada 2003, 2004 dan 2005, dengan respons daripada 5,606, 5,111 dan 3,382 murid. Antara 2003 dan 2004, median pengambilan buah di kawasan intervensi meningkat daripada 7.5 kepada 14.0 biji seminggu, berbanding 9.2 kepada 11.0 biji seminggu di kawasan kawalan (P<0.001). Namun, selepas murid tidak lagi layak menerima buah percuma, median pengambilan di kawasan intervensi turun kepada 12 biji seminggu, lebih rendah daripada kawasan kawalan (14 biji seminggu, P = 0.02).
Pengambilan buah kanak-kanak Malaysia. Chong et al. (2017) menganalisis 1,307 kanak-kanak berumur 1 hingga 6 tahun daripada SEANUTS Malaysia. Mereka mengambil purata 0.91 hidangan buah dan 1.07 hidangan sayur sehari, dan hanya 11.7% mencapai saranan harian buah serta 15.8% mencapai saranan sayur. Pengambilan buah dikaitkan dengan umur, tahap pendidikan ibu bapa dan wilayah.
| Petunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Sekolah intervensi / kawalan | 6 (579 murid) / 9 (462 murid) | Rusidah Selamat et al. (2021) |
| Peringkat penyelenggaraan (6 bulan) | 34.9% / 39.0% | Rusidah Selamat et al. (2021) |
| Peruntukan RMT seorang murid | RM0.45 kepada RM0.80 | M Md Arop et al. (2000) |
| Kurang berat badan (RMT / bukan RMT) | 14.6% / 10.0% | Mohd Shahril Arop et al. (2003) |
| Median buah seminggu, intervensi | 7.5 kepada 14.0 biji | Fogarty et al. (2007) |
| Mencapai saranan buah (1–6 tahun) | 11.7% | Chong et al. (2017) |
Perbincangan
Bukti yang ada tidak dapat menjawab secara langsung sejauh mana buah dimasukkan dalam RMT atau kesannya. Dua kajian RMT berusia lebih 20 tahun dan memberi tumpuan kepada pengurusan, menu dan status pemakanan secara umum. Perbezaan berat dan tinggi antara penerima dan bukan penerima RMT berkemungkinan mencerminkan latar sosioekonomi murid yang dipilih, bukan kegagalan program, kerana kajian keratan rentas tidak dapat menentukan sebab dan akibat (pengetahuan am).
Kajian skim buah percuma menunjukkan bahawa menyediakan buah secara langsung di sekolah meningkatkan pengambilan, tetapi kesannya hilang apabila bekalan dihentikan. Ini mencadangkan bahawa jika buah dimasukkan dalam RMT, bekalannya perlu berterusan. Kajian MyBFF@school pula menunjukkan pendidikan pemakanan boleh meningkatkan bilangan murid yang makan buah dan sayur secukupnya, walaupun tidak mengubah peringkat perubahan secara signifikan berbanding kumpulan kawalan.
Gabungan bekalan buah dan pendidikan pemakanan berkemungkinan lebih berkesan daripada salah satu sahaja, namun cadangan ini perlu diuji dalam konteks RMT. Pembekalan buah tempatan seperti pisang, betik dan tembikai yang mudah didapati sepanjang tahun juga boleh menyokong petani tempatan (pengetahuan am). Keperluan pemakanan murid yang mempunyai masalah kesihatan atau alahan perlu dirujuk kepada doktor atau pegawai dietetik.
Implikasi kepada Sekolah, Agensi dan Petani
1. Kementerian dan sekolah boleh menilai semula kandungan buah dalam menu RMT, kerana tiada kajian terkini yang mengukurnya.
2. Bekalan buah di sekolah perlu berterusan kerana kesan skim buah percuma hilang apabila bekalan dihentikan.
3. Pendidikan pemakanan wajar digabungkan dengan bekalan buah untuk mengukuhkan tabiat makan.
4. Agensi pertanian dan koperasi petani boleh meneroka bekalan buah tempatan kepada pengusaha kantin RMT.
5. Penyelidik perlu menjalankan kajian terkini tentang buah dalam RMT, termasuk penerimaan murid dan kos.
Kesimpulan
Kajian RMT yang ada sudah lama dan tidak mengasingkan buah, maka kesan buah dalam RMT belum diketahui. Bukti lain menunjukkan pengambilan buah kanak-kanak Malaysia masih rendah, skim buah percuma di sekolah meningkatkan pengambilan selagi bekalan diteruskan, dan pendidikan pemakanan melalui MyBFF@school meningkatkan bilangan murid berlebihan berat badan dan obes yang makan buah dan sayur secukupnya. Kajian terkini khusus tentang buah dalam RMT amat diperlukan.
Rujukan
1. Rusidah Selamat, Junidah Raib, Nur Azlina Abdul Aziz, et al. (2021). Fruit and vegetable intake among overweight and obese school children: A cluster randomised control trial. Malaysian Journal of Nutrition. https://doi.org/10.31246/MJN-2020-0023
2. M Md Arop, Aminah Abdullah, S Abdulrahman, et al. (2000). Evaluation of the school supplementary feeding program in Peninsular Malaysia. Malaysian Journal of Nutrition.
3. Mohd Shahril Arop, Suriah Abdul Rahman, Aminah Abdullah, et al. (2003). Nutritional status of school children receiving supplementary feeding program in Peninsular Malaysia.
4. Fogarty, A. W., Antoniak, M., Venn, A., et al. (2007). Does participation in a population-based dietary intervention scheme have a lasting impact on fruit intake in young children? International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/IJE/DYM133
5. Chong, K. H., Lee, S. T., Ng, S. A., et al. (2017). Fruit and vegetable intake patterns and their associations with sociodemographic characteristics, anthropometric status and nutrient intake profiles among Malaysian children aged 1–6 years. Nutrients. https://doi.org/10.3390/NU9080723
6. Prochaska, J. O., & Velicer, W. F. (1997). The transtheoretical model of health behavior change. American Journal of Health Promotion. https://doi.org/10.4278/0890-1171-12.1.38
7. Johnson, S. S., Paiva, A. L., Cummins, C. O., et al. (2008). Transtheoretical model-based multiple behavior intervention for weight management: Effectiveness on a population basis. Preventive Medicine. https://doi.org/10.1016/J.YPMED.2007.09.010
8. World Cancer Research Fund. (2007). Food, nutrition, physical activity, and the prevention of cancer: A global perspective.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: Rancangan Makanan Tambahan, RMT, pemakanan murid, pengambilan buah, MyBFF@school, skim buah sekolah, status pemakanan, kanak-kanak Malaysia
