Pengenalan
Eko-enzim, juga dikenali sebagai “garbage enzyme”, ialah cecair hasil penapaian sisa buah atau sayur bersama gula dan air. Di Malaysia, eko-enzim semakin popular dalam kalangan komuniti dan petani bandar sebagai cara mengurangkan sisa dapur (pengetahuan am). Namun, banyak dakwaan yang beredar di media sosial belum tentu disokong oleh bukti saintifik. Oleh itu, penting untuk melihat apa yang benar-benar dilaporkan oleh kajian makmal.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Production of Garbage Enzyme from Different Fruit and Vegetable Wastes and Evaluation of its Enzymatic and Antimicrobial Efficacy” (Neupane dan Khadka, 2019) yang dijalankan di Nepal, iaitu di makmal Padma Kanya Multiple College, Bagbazar, Kathmandu. Objektifnya ialah menilai keberkesanan enzimatik dan antimikrob enzim sampah yang dihasilkan daripada pelbagai sisa buah dan sayur. Dapatan ini dilengkapi oleh kajian rawatan air sisa tekstil (Das et al., 2024), kajian eko-enzim sebagai agen antibakteria dan pengurang TSS (Suliestyah et al., 2022), satu ulasan sistematik (Agustin dan Widyaningrum, 2026) dan satu ulasan umum (Gumilar, 2023). Tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Penilaian aktiviti antimikrob eko-enzim bergantung kepada kaedah ujian makmal yang piawai. Balouiri et al. (2016) mengulas secara menyeluruh kaedah ujian kerentanan antimikrob secara in vitro, termasuk kelebihan dan batasan setiap kaedah. Ini penting kerana keputusan antimikrob bergantung kepada kaedah ujian.
Potensi biokatalitik enzim sampah telah dikaji lebih awal oleh Arun et al. (2015), yang menilai aktiviti enzim dan potensi pembasmi kuman enzim sampah serta pengaruhnya terhadap pengurangan jumlah pepejal, pepejal terampai dan patogen dalam enapcemar teraktif sisa tenusu. Selvakumar et al. (2017) pula menghasilkan lipase daripada sisa organik, iaitu kulit delima, oren dan nanas, dengan mengoptimumkan komposisi sisa, masa prarawatan ultrasonik dan parameter proses, serta menggunakannya dalam pengeluaran biodiesel.
Sisa buah dan sayur juga lama dikaji sebagai bahan penghadaman anaerobik. Mtz.-Viturtia et al. (1989) mengkaji penghadaman anaerobik dua fasa bagi campuran sisa pepejal buah dan sayur pada skala makmal dalam julat suhu mesofilik.
Dapatan Utama
Kaedah penghasilan. Neupane dan Khadka (2019) menggunakan kulit lima jenis buah, iaitu mosambi (Citrus limetta), delima (Punica granatum), nanas (Ananas comosus), betik (Carica papaya) dan buah campuran, serta kulit sayur. Campuran penapaian dibuat pada nisbah 1:3:10 (1 bahagian gula perang, 3 bahagian kulit buah/sayur dan 10 bahagian air) dan dibiarkan selama 3 bulan.
Aktiviti enzim berbeza mengikut bahan. Semua sampel menunjukkan aktiviti amilase dan kaseinase. Hanya nanas, betik dan buah campuran menunjukkan aktiviti protease, manakala hanya delima menunjukkan aktiviti lipase.
Aktiviti antimikrob tidak seragam. Eko-enzim daripada sayur tidak menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap bakteria yang diuji kecuali E. coli (ATCC 25922) dan S. aureus (ATCC 25923). Eko-enzim buah campuran tidak aktif terhadap Salmonella Typhi, dan eko-enzim betik tidak aktif terhadap S. aureus (ATCC 25923). Eko-enzim daripada sisa lain menunjukkan aktiviti terhadap bakteria yang diuji. Kesimpulan penulis: sisa yang berbeza memberikan aktiviti enzim dan antimikrob yang berbeza.
Rawatan air sisa tekstil. Das et al. (2024) menghasilkan eko-enzim daripada kulit pisang, nanas dan oren. Eko-enzim ini mempunyai aktiviti protease, lipase dan amilase, dan terdapat perbezaan signifikan antara jenis kulit (p < 0.05). Eko-enzim kulit oren paling kuat terhadap bakteria gram positif dan gram negatif. Selepas 100 jam rawatan, air sisa tekstil menunjukkan penurunan BOD 80–85%, COD 81–85%, TDS 35–37% dan TSS 55–60%, di samping penurunan pH dan peningkatan oksigen terlarut.
Daya bunuh bakteria dan pengurangan TSS. Suliestyah et al. (2022) menggunakan kulit betik, buah naga dan oren dengan nisbah air:bahan organik:molases 10:3:1, ditapai selama 3 bulan. Aktiviti amilase ialah 2.15 dan selulase 1.69. Pada kepekatan 20% dengan masa sentuhan 15 saat, eko-enzim membunuh 99.95% E. coli dan 99.90% P. aeruginosa. Kadar pengurangan TSS ialah 65–88% bagi air sisa dengan kepekatan awal TSS 345 ppm.
Sintesis ulasan. Agustin dan Widyaningrum (2026) mendapati formulasi kulit oren dan molases menunjukkan aktiviti antibakteria yang unggul, terutamanya terhadap bakteria gram negatif, melalui asid organik dan sebatian bioaktif. Dalam rawatan air sisa, eko-enzim boleh mengurangkan BOD, COD dan nitrat melebihi 90%, tetapi keputusan berbeza mengikut jenis sisa dan ada kes yang menunjukkan peningkatan bahan pencemar. Gumilar (2023) merumuskan bahawa eko-enzim dihasilkan pada nisbah 1:3:10 dan digunakan sebagai baja cecair, agen antimikrob, serta dalam rawatan air sisa dan enapcemar.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Nisbah gula:kulit:air | 1:3:10; tempoh 3 bulan | Neupane dan Khadka (2019) |
| Penurunan BOD / COD (100 jam) | 80–85% / 81–85% | Das et al. (2024) |
| Penurunan TDS / TSS (100 jam) | 35–37% / 55–60% | Das et al. (2024) |
| Bunuh E. coli / P. aeruginosa (20%, 15 saat) | 99.95% / 99.90% | Suliestyah et al. (2022) |
| Pengurangan TSS (awal 345 ppm) | 65–88% | Suliestyah et al. (2022) |
| Pengurangan BOD, COD, nitrat | >90% (berbeza mengikut sisa) | Agustin dan Widyaningrum (2026) |
| Tempoh penapaian | 3–6 bulan | Agustin dan Widyaningrum (2026) |
Perbincangan
Jadi, apa kata sains? Bukti makmal menunjukkan eko-enzim memang mengandungi aktiviti enzim (amilase, kaseinase, protease, lipase, selulase) dan boleh menunjukkan kesan antibakteria serta membantu menurunkan beban pencemar dalam air sisa. Namun, kesannya tidak seragam. Neupane dan Khadka (2019) jelas menunjukkan bahawa jenis kulit menentukan enzim yang hadir dan bakteria yang boleh dihalang, manakala Agustin dan Widyaningrum (2026) melaporkan ada kes eko-enzim meningkatkan bahan pencemar. Eko-enzim bukan satu produk piawai.
Perbandingan antara kajian menunjukkan kulit oren muncul berulang kali sebagai bahan yang memberi aktiviti antibakteria paling kuat (Das et al., 2024; Agustin dan Widyaningrum, 2026). Kesan antibakteria ini dikaitkan dengan asid organik, dan pH rendah eko-enzim juga dijangka menyumbang (pengetahuan am). Semua bukti ini pada skala makmal, dan seperti diingatkan oleh Balouiri et al. (2016), setiap kaedah ujian in vitro mempunyai batasan; ia tidak membuktikan keberkesanan dalam keadaan sebenar.
Bagi Malaysia, eko-enzim sesuai dipromosikan sebagai aktiviti pengurangan sisa organik dan pendidikan alam sekitar, serta sebagai bahan rawatan air sisa yang memerlukan kajian lanjut. Tempoh penapaian 3–6 bulan dan ketidakstabilan prestasi (Agustin dan Widyaningrum, 2026) bermakna ia belum boleh menggantikan sistem rawatan konvensional. Dakwaan kesihatan seperti meminum atau menyapu eko-enzim pada luka tidak disokong oleh kajian-kajian ini; sesiapa yang mempertimbangkan penggunaan sedemikian perlu merujuk doktor terlebih dahulu.
Implikasi kepada Petani, Komuniti dan Agensi
1. Gunakan nisbah piawai 1:3:10 (gula:kulit buah:air) dan tempoh penapaian sekurang-kurangnya 3 bulan untuk konsistensi.
2. Pilih bahan mengikut tujuan: kulit oren untuk kegunaan pembersihan antibakteria; bagi enzim tertentu, kulit nanas, betik atau buah campuran menunjukkan aktiviti protease, manakala kulit delima menunjukkan aktiviti lipase.
3. Anggap eko-enzim sebagai produk tambahan pengurusan sisa, bukan pengganti racun perosak, pembasmi kuman berdaftar atau ubat.
4. Agensi boleh menjalankan ujian tempatan (pH, aktiviti enzim, kesan pada air sisa) menggunakan kulit buah tempatan seperti nanas dan betik.
Kesimpulan
Sains menyokong sebahagian dakwaan tentang eko-enzim: cecair hasil penapaian kulit buah mengandungi aktiviti enzim, menunjukkan kesan antibakteria in vitro dan boleh mengurangkan BOD, COD, TDS dan TSS air sisa pada skala makmal. Namun, kesan sangat bergantung kepada jenis sisa, penapaian mengambil masa 3–6 bulan dan prestasi tidak stabil. Eko-enzim wajar dilihat sebagai alat pengurangan sisa yang menjanjikan, dengan keperluan kajian lapangan dan piawaian kualiti sebelum digunakan secara meluas.
Rujukan
1. Neupane, K., & Khadka, R. (2019). Production of garbage enzyme from different fruit and vegetable wastes and evaluation of its enzymatic and antimicrobial efficacy. https://doi.org/10.3126/TUJM.V6I0.26594
2. Das, S. C., Khan, O., Khadem, A. H., et al. (2024). Evaluating the biocatalytic potential of fruit peel-derived eco-enzymes for sustainable textile wastewater treatment. Results in Engineering. https://doi.org/10.1016/j.rineng.2024.101898
3. Suliestyah, S., Aryanto, R., Palit, C., et al. (2022). Eco enzyme production from fruit peel waste and its application as an anti-bacterial and TSS reducing agent. International Research Journal of Engineering, IT and Scientific Research. https://doi.org/10.21744/irjeis.v8n6.2199
4. Agustin, R., & Widyaningrum, D. (2026). From organic waste to eco-enzyme: A systematic review of raw materials, antibacterial activity, and applications. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1580/1/012021
5. Gumilar, G. G. (2023). Ecoenzyme production, characteristics, and applications: A review. Jurnal Kartika Kimia. https://doi.org/10.26874/jkk.v6i1.186
6. Balouiri, M., Sadiki, M., & Ibnsouda, S. K. (2016). Methods for in vitro evaluating antimicrobial activity: A review. Journal of Pharmaceutical Analysis. https://doi.org/10.1016/J.JPHA.2015.11.005
7. Arun, C., Sivashanmugam, P., et al. (2015). Investigation of biocatalytic potential of garbage enzyme and its influence on stabilization of industrial waste activated sludge. Process Safety and Environmental Protection. https://doi.org/10.1016/J.PSEP.2014.10.008
8. Selvakumar, P., Sivashanmugam, P., et al. (2017). Optimization of lipase production from organic solid waste by anaerobic digestion and its application in biodiesel production. Fuel Processing Technology. https://doi.org/10.1016/J.FUPROC.2017.04.020
9. Mtz.-Viturtia, A., Mata-Alvarez, J., Cecchi, F., Fazzini, G., et al. (1989). Two-phase anaerobic digestion of a mixture of fruit and vegetable wastes. Biological Wastes. https://doi.org/10.1016/0269-7483(89)90130-4
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: eko-enzim, enzim sampah, kulit buah, penapaian, antimikrob, rawatan air sisa, BOD, COD
