Daun Bawang Merah Berpintal dan Umbi Reput: Penyakit Moler dan Antraknos

Daun bawang merah yang menguning, berpintal dan layu, diikuti umbi yang reput, ialah antara gejala penyakit moler [1]. Satu kajian oleh Sebelas Maret University menyatakan reput plat dasar atau moler, yang disebabkan oleh Fusarium oxysporum f. sp. cepae, ialah penyakit bawang merah yang paling penting [2].

Artikel ini meneliti kajian tentang penyakit moler, antraknos dan penyakit lain bawang merah, serta pilihan pengurusannya.

Dua Penyakit Utama

Satu kajian oleh Lambung Mangkurat University di Kalimantan Selatan, Indonesia, meninjau ladang bawang merah di lapan kampung dalam enam daerah [3]. Dua penyakit utama yang dikenal pasti ialah [3]:

Moler, disebabkan oleh Fusarium oxysporum, ditemui di enam daerah.
Antraknos, disebabkan oleh Colletotrichum sp., ditemui di lima daerah.

Satu kajian oleh National Research and Innovation Agency dan rakan kongsi di Sleman dan Bantul, Yogyakarta, mendapati dua penyakit yang sama pada varieti Lokananta yang ditanam daripada biji TSS [1].

Kenali Gejalanya

Kajian di Yogyakarta menghuraikan gejala kedua-dua penyakit [1]:

Moler:

Daun menguning dan cenderung melengkung serta berpintal.
Pokok layu dan terkulai.
Umbi reput.

Antraknos:

Gejala awal ialah bintik putih bujur hingga bulat pada daun, dengan lekukan.
Kemudian daun patah dan terkulai.
Koloni konidia kehitaman terbentuk.

Satu kajian oleh Universitas Gadjah Mada di Maluku Utara turut menyatakan gejala reput dasar termasuk daun berpintal, pucat dan menguning [4].

Berapa Besar Kerugiannya?

Kehilangan hasil. Satu kajian oleh Haramaya University dan rakan kongsi menyatakan reput dasar Fusarium menyebabkan kehilangan hasil sebanyak 45% dan kehilangan umbi sebanyak 12% hingga 30% semasa penyimpanan [5].

Bergantung pada varieti. Kajian Sebelas Maret University mendapati kehilangan hasil berkait dengan tahap ketahanan varieti [2]. Varieti rintang mengalami kehilangan hasil hanya 2.13% hingga 4.38%, manakala varieti lain mengalami kehilangan jauh lebih tinggi [2].

Insiden tinggi di ladang. Kajian di Maluku Utara mendapati insiden penyakit pada varieti tempatan Topo mencecah 61.75% hingga 62.09% [4]. Ujian ketahanan menunjukkan Topo tidak lebih tahan berbanding varieti Biru, Tiron dan Lembah Palu [4].

Tanaman Selingan dan Giliran Tanaman

Satu kajian oleh Muhammadiyah University of Yogyakarta di lima ladang di Bantul mendapati amalan penanaman memberi kesan yang lebih besar terhadap kejadian reput dasar Fusarium berbanding keadaan geografi [6]. Tanaman selingan dan giliran tanaman mengurangkan jangkitan dengan signifikan berbanding tanaman tunggal [6].

Rawatan Benih Umbi

Kajian Haramaya University di Debre Zeit menguji lima racun kulat sebagai salutan atau rendaman benih umbi [5]. Dapatannya [5]:

Rawatan terbaik mengurangkan insiden penyakit sebanyak 40% hingga 43% berbanding kawalan.
Hasil meningkat sebanyak 42% hingga 45%.
Reput umbi semasa tiga bulan penyimpanan juga berkurangan.

Kawalan Biologi

*Biourin dan Trichoderma.* Satu kajian di Tabanan, Bali, mendapati gabungan biourin dan kulat Trichoderma sp. dengan varieti Super Philip mengurangkan serangan Fusarium ke tahap terendah (6.4%) [7].

Bakteria antagonis. Satu kajian oleh University of Brawijaya mengasingkan bakteria daripada racun biologi cecair [8]. Isolat B2, dikenal pasti sebagai genus Serratia, menunjukkan potensi perencatan tertinggi (71.3%) terhadap Fusarium sp. dalam ujian makmal [8].

Penyakit Daun Lain

Satu kajian oleh Indonesian Agency for Agricultural Research and Development mengasingkan patogen daripada ladang bawang merah dan daun bawang di Jawa Barat [9]. Selain Fusarium, kajian ini mengesahkan Alternaria porri sebagai punca bintik ungu (purple blotch) dan Stemphylium sp. sebagai punca hawar daun [9].

Satu ulasan oleh Universitas Tribhuwana Tunggadewi menyenaraikan penyakit bawang merah termasuk bintik ungu, antraknos, cendawan berbulu, moler, hawar daun Stemphylium dan bintik daun Cercospora [10].

Mekanisme Ketahanan

Kajian Universitas Gadjah Mada mendapati tindak balas ketahanan varieti Topo terhadap reput dasar dapat dilihat melalui pengumpulan lignin pada plat umbi [4].

Simpanan Benih yang Dirawat

Kajian Haramaya University menyimpan umbi selama tiga bulan sama ada di atas lantai simen atau di atas rak jaring dawai [5]. Dalam kedua-dua keadaan, reput umbi berkurangan apabila benih umbi dirawat berbanding kawalan [5].

Keterukan Gejala dan Kehilangan Hasil

Kajian Sebelas Maret University mendapati keterukan daun berpintal dan reput umbi kedua-duanya berkorelasi positif dengan kehilangan hasil [2]. Hubungan ini dipengaruhi dengan signifikan oleh tahap ketahanan varieti [2].

Pembiakbakaan Varieti Tahan

Kajian Indonesian Agency for Agricultural Research and Development dijalankan sebagai sebahagian daripada projek pembiakbakaan mutasi untuk membangunkan varieti bawang merah yang tahan terhadap kulat penyebab penyakit [9]. Ujian pasu mengesahkan isolat Fusarium agresif terhadap varieti bawang merah [9].

Alternatif Mampan

Ulasan Universitas Tribhuwana Tunggadewi menyatakan kawalan perosak dan penyakit bawang merah masih banyak bergantung pada racun kimia yang berisiko kepada alam sekitar dan kesihatan [10]. Ulasan ini menyebut penggunaan mikroorganisma penggalak tumbesaran daripada akar buluh sebagai antara alternatif yang memberi pengaruh baik [10].

Bagi Penanam Bawang Merah

Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengenalpastian penyakit moler dan antraknos, serta sumber benih umbi yang bersih.

Kesimpulan

Moler (Fusarium) dan antraknos (Colletotrichum) ialah dua penyakit utama bawang merah. Moler boleh menyebabkan kehilangan hasil sehingga 45% dan reput umbi semasa simpanan. Varieti rintang, tanaman selingan, giliran tanaman, rawatan benih umbi dan kawalan biologi dengan Trichoderma menunjukkan keberkesanan dalam kajian.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat kawalan penyakit khusus.

Rujukan

[1] S. Budiarti, Hermawati Cahyaningrum, and Muhammad Setyo Nugroho (2022). Inventarisasi Penyakit Bawang Merah (Allium ascalonicum L.) Varietas Lokananta Asal Biji (True Shallot Seed). AgriHealth: Journal of Agri-food, Nutrition and Public Health. DOI: 10.20961/agrihealth.v3i2.64617. https://consensus.app/papers/details/3bd335c38dc459b49ced6b09340d7b80/

[2] Hadiwiyono Hadiwiyono, Kumala Sari, and S. H. Poromarto (2020). Yields Losses Caused by Basal Plate Rot (Fusarium oxysporum f.sp. cepae) in Some Shallot Varieties. Unknown Journal. DOI: 10.20961/carakatani.v35i2.26916. https://consensus.app/papers/details/0a464042545755d9ac07f2d1d0156081/

[3] Y. Safitri, U. Hasanah et al. (2019). Distribution of major diseases of shallot in South Kalimantan, Indonesia. Asian Journal of Agriculture. DOI: 10.13057/asianjagric/g030201. https://consensus.app/papers/details/12a1f0b08b2a5e46acf2d3cceba58b73/

[4] H. Cahyaningrum, Suryanti, and A. Widiastuti (2020). Response and Resistance Mechanism of Shallot Var. Topo, a North Molluca’s Local Variety Against Basal Rot Disease. Unknown Journal. DOI: 10.2991/aer.k.200325.015. https://consensus.app/papers/details/871a9c22b4145d45a9b553dd8ba700d4/

[5] Assefa Sintayehu, P. K. Sakhuja et al. (2011). Management of fusarium basal rot (Fusarium oxysporum f. sp. cepae) on shallot through fungicidal bulb treatment. Crop Protection. DOI: 10.1016/j.cropro.2010.12.027. https://consensus.app/papers/details/2edc98310b475d47af74f0dc299934bf/

[6] S. Aisyah, M. Khoiruddin et al. (2022). Comparison on Fusarium Basal Rot Occurrence among Shallot Cultivations in Bantul Regency. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/985/1/012052. https://consensus.app/papers/details/2acf0ed2d405587b918fe65f3bbb25f1/

[7] Nmd Resiani, N. Suryathi, and P. Iswara (2025). Effectiveness of local materials and varieties in suppressing main pest and disease attacks on shallots and increasing harvest yield. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1572/1/012052. https://consensus.app/papers/details/2edad50856775ce2b19ab686b0944b07/

[8] Nur Aini and S. Suharjono (2024). Diversity and Potential Analysis of Liquid Biopesticide Bacteria for Fusarium sp. Control of Shallot -Basal Rot. Biotropika: Journal of Tropical Biology. DOI: 10.21776/ub.biotropika.2024.012.01.03. https://consensus.app/papers/details/b4771cc20e515f1285f37370cb052092/

[9] Chaerani, R. Purnamaningsih, and S. Rahayu (2022). Isolation and pathogenicity test of fusarium basal rot and purple blotch fungal pathogens from shallot and Allium spp. THE SECOND INTERNATIONAL CONFERENCE ON GENETIC RESOURCES AND BIOTECHNOLOGY: Harnessing Technology for Conservation and Sustainable Use of Genetic Resources for Food and Agriculture. DOI: 10.1063/5.0075209. https://consensus.app/papers/details/d884b01779c85d5ba1188d07d6eda10c/

[10] Ach Rovicky*, W. Widowati, and Astutik Astutik (2024). Pest and Disease Control Strategies to Increase the Productivity of Shallot Plants (Allium ascalonium L.). Riwayat: Educational Journal of History and Humanities. DOI: 10.24815/jr.v7i3.40246. https://consensus.app/papers/details/9103587f14f9571b806a119955c0fb39/