Apabila seseorang dijangkiti denggi, ahli keluarga sering menyarankan jus jambu batu atau air daun jambu batu untuk “menaikkan platelet”. Amalan ini juga dilaporkan di tempat lain. Satu surat dalam International Journal of Surgery: Global Health menyatakan apabila beban denggi di hospital meningkat, orang ramai beralih kepada remedi lain seperti daun betik, susu kambing, jambu batu dan daun pokok neem [1].
Artikel ini meneliti kajian tentang jambu batu dan kiraan platelet, serta had-had penting dalam bukti tersebut.
Mengapa Platelet Penting dalam Denggi?
Satu ulasan menyatakan demam berdarah denggi dicirikan oleh trombositopenia, iaitu kiraan platelet yang rendah [2]. Trombositopenia yang berterusan boleh menyebabkan komplikasi yang mengancam nyawa, dan pemantauan kiraan platelet serta paras hematokrit penting untuk menentukan tahap keterukan [2]. Ulasan ini juga menyatakan rawatan semasa memberi tumpuan kepada rawatan sokongan dan simptomatik [2].
Ujian di Tiga Hospital
Satu ujian yang dibentangkan sebagai ringkasan persidangan dalam Pediatric Research dijalankan di Hospital Dr. Soetomo Surabaya, Hospital Hasan Sadikin Bandung dan Hospital Dr. Cipto Mangunkusumo Jakarta dari 2007 hingga 2008 [3]. Kanak-kanak dengan demam berdarah denggi gred 1 dan 2 menerima sama ada cecair resusitasi bersama ekstrak cecair daun jambu batu, atau cecair resusitasi bersama plasebo [3].
Pengkaji melaporkan peningkatan platelet yang lebih besar dengan signifikan dalam kumpulan ekstrak daun jambu batu (p < 0.010) [3].
Had penting: Angka dalam ringkasan ini tidak konsisten. Ringkasan menyebut 93 kes direkrut, dengan 54 dalam kumpulan kajian dan 39 dalam kumpulan kawalan, tetapi kemudian menyebut “93 kes kumpulan kawalan” [3]. Ini ialah ringkasan persidangan, bukan artikel penuh yang telah disemak rakan sebaya, jadi butirannya sukar disahkan.
Ujian Jus Jambu Batu dengan Amla
Satu ujian rawak di Vishwaraj Hospital, Pune, melibatkan 200 pesakit dengan kiraan platelet rendah akibat sebarang jenis demam virus, termasuk denggi [4]. Seratus pesakit menerima jus jambu batu, manakala 100 lagi tidak menerima jus [4]. Dapatannya [4]:
-
Kumpulan jus jambu batu menunjukkan trend peningkatan kiraan platelet.
-
Kumpulan kawalan menunjukkan sama ada tiada perubahan signifikan, atau penurunan diikuti peningkatan.
-
Pemulihan awal lebih signifikan dalam kumpulan jus.
Had penting:
-
Jus yang digunakan mengandungi 15% amla (Indian gooseberry), jadi kesan tidak boleh dikaitkan dengan jambu batu semata-mata [4].
-
Kumpulan kawalan tidak menerima plasebo [4].
-
Pesakit mengalami pelbagai jenis demam virus, bukan denggi sahaja [4].
Kajian pada Haiwan
Tikus. Satu kajian mendapati ekstrak akueus daun jambu batu dan daun betik kedua-duanya meningkatkan kiraan platelet dengan signifikan pada tikus yang diaruh trombositopenia menggunakan ubat siklofosfamid [5]. Tiada perbezaan signifikan antara kedua-dua ekstrak [5].
Mencit. Satu kajian oleh Universitas Padjadjaran mendapati jus daun jambu batu meningkatkan bilangan megakariosit, iaitu sel penghasil platelet, dalam sumsum tulang mencit trombositopenia [6]. Namun, perbandingan antara kumpulan jus daun dengan kinin dan kumpulan kinin sahaja tidak signifikan (p = 0.206) [6].
Perlu diingat bahawa trombositopenia dalam kajian haiwan ini diaruh oleh ubat, bukan oleh virus denggi.
Bagaimana Ia Mungkin Berfungsi?
Satu ulasan naratif oleh Universitas Airlangga menyatakan kuersetin dalam jambu batu [7]:
-
Menekan replikasi virus denggi jenis 2 (DENV-2) dalam sel.
-
Merencat ATPase dalam DENV-4.
-
Merangsang faktor sel stem dalam sel stroma sumsum tulang untuk menghasilkan trombopoietin, yang mengawal penghasilan platelet.
Ulasan lain menyatakan kuersetin dan vitamin C dalam jambu batu berperanan dalam penghasilan platelet dan merencat replikasi virus denggi [2]. Kebanyakan dapatan mekanisme ini datang daripada kajian makmal.
Kualiti Ulasan yang Ada
Satu ulasan literatur hanya mencari pangkalan data Google Scholar bagi tempoh 2017 hingga 2022 [2]. Satu lagi ulasan tentang herba untuk kanak-kanak denggi hanya merangkumi empat jurnal, yang menggunakan angkak, jus jambu batu, jus kurma dan rebusan daun betik [8]. Ulasan-ulasan ini tidak menggunakan kaedah ulasan sistematik yang ketat seperti penilaian risiko bias.
Pengajaran daripada Kajian Daun Betik
Kajian tentang daun betik, remedi lain yang popular untuk denggi, memberikan perbandingan yang berguna. Satu ujian rawak terkawal plasebo ke atas 51 pesakit denggi dewasa dengan platelet ?30,000/µL mendapati ekstrak daun betik meningkatkan kiraan platelet dengan signifikan [9]. Namun, pengkaji menyatakan dapatan ini perlu disahkan dalam kajian yang lebih besar [9]. Surat dalam International Journal of Surgery: Global Health pula memberi amaran bahawa daun betik boleh menyebabkan cirit-birit, yang berbahaya kerana pesakit denggi sudah memerlukan cecair yang mencukupi [1].
Bagi yang Menanam Jambu Batu Sendiri
Bagi yang menanam jambu batu di rumah, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok jambu batu.
Kesimpulan
Beberapa kajian melaporkan jambu batu atau daunnya dikaitkan dengan peningkatan kiraan platelet, dan kajian makmal mencadangkan kuersetin mungkin terlibat. Namun, bukti pada manusia lemah: satu ujian hanya diterbitkan sebagai ringkasan persidangan dengan angka yang tidak konsisten, dan satu lagi menggunakan jus campuran amla tanpa plasebo. Jambu batu belum terbukti sebagai rawatan denggi.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan. Denggi boleh membawa maut. Sesiapa yang disyaki menghidap denggi perlu segera mendapatkan rawatan di klinik atau hospital, dan tidak boleh bergantung kepada jus jambu batu atau remedi herba sebagai pengganti rawatan perubatan.
Rujukan
[1] Abdullah Nadeem and Rabeea Tariq (2023). Therapeutic potential of Carica papaya leaf extract for the treatment of dengue. International Journal of Surgery: Global Health. DOI: 10.1097/gh9.0000000000000126. https://consensus.app/papers/details/d1cb782225d45d418d3c0abeb290eda9/
[2] Asvini Darmaningrat (2023). Pengaruh Konsumsi Jambu Biji terhadap Peningkatan Jumlah Trombosit Pasien Demam Berdarah Dengue. Nutriology : Jurnal Pangan,Gizi,Kesehatan. DOI: 10.30812/nutriology.v4i1.2554. https://consensus.app/papers/details/4931718bfc775368b7ffe2e735dc0db6/
[3] S. Soegijanto, D. Azhali et al. (2010). 1254 The Role of Psidii Guava Leaf Extract to Increase Platelet Level in Dengue Virus Infection. Pediatric Research. DOI: 10.1203/00006450-201011001-01254. https://consensus.app/papers/details/587e83755fa95713903dbe37d168706f/
[4] S. Khartode (2025). TO CHECK EFFICACY OF GUAVA JUICE IN THROMBOCYTOPENIA PATIENTS INDUCED BY DENGUE FEVER OR ANY OTHER VIRAL FEVER. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH. DOI: 10.36106/ijsr/9802945. https://consensus.app/papers/details/c52f8a2fcc185b1cb70442ec6b8192fd/
[5] Purnima Bordoloi, D. Devi, and S. Dasgupta (2016). A comparative study of the platelet augmentation potential of leaf extracts of Psidium guajava with Carica papaya in thrombocytopenic rats. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/b79886ac31165c6da7dc5e2de6dc2462/
[6] N. Atik, A. Amrullah, and A. R. Rahmadi (2018). Guava leaf juice effect towards number of megakaryocytes in bone marrow of thrombocytopenic mice. Unknown Journal. DOI: 10.18051/univmed.2018.v37.19-24. https://consensus.app/papers/details/d2d398b69d9e55ae8648012475bfa16d/
[7] Alika Sabrina Mahalaksmi, A. Salam et al. (2024). Potential of Guava (Psidium guajava L.) as an Additional Therapy for Dengue Fever. Berkala Ilmiah Kimia Farmasi. DOI: 10.20473/bikfar.v11i1.55137. https://consensus.app/papers/details/ee9a9599f7a65eae968b0dca0e26fc33/
[8] Rina Sumartini (2023). PENGARUH TANAMAN HERBAL TERHADAP PENINGKATAN KADAR TROMBOSIT PADA ANAK DEMAM BERDARAH DENGUE (DBD). PROFESSIONAL HEALTH JOURNAL. DOI: 10.54832/phj.v5i1sp.654. https://consensus.app/papers/details/acba0a5d1eb35501b6f63f885389cf68/
[9] D. Sathyapalan, A. Padmanabhan et al. (2020). Efficacy & safety of Carica papaya leaf extract (CPLE) in severe thrombocytopenia (?30,000/?l) in adult dengue – Results of a pilot study. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0228699. https://consensus.app/papers/details/5f33fd2534b55838a63d864dc5670786/
Kata Kunci
jambu batu, jus jambu batu, denggi, platelet, mitos kesihatan
