Di Melaka terletak Perkampungan Portugis, rumah kepada masyarakat Portugis-Eurasia yang bahasanya telah dituturkan selama sekurang-kurangnya lima abad. Masyarakat ini mempunyai bahasa tersendiri yang dikenali sebagai Kristang atau Papia Kristang. Bahasa ini telah bertahan selama hampir lima abad, tetapi kini disenaraikan sebagai bahasa terancam.
Artikel ini meneliti kajian tentang asal-usul masyarakat Portugis Melaka, keadaan bahasa Kristang dan usaha menghidupkannya semula.
Asal-Usul Masyarakat Kristang
Keturunan campuran. Papia Kristang atau Kreol Portugis Melaka ialah bahasa keturunan orang Portugis yang menakluk Melaka pada 1511, dan telah dituturkan oleh masyarakat di Perkampungan Portugis, Melaka selama sekurang-kurangnya lima abad [1]. Satu kajian lain menyatakan Kristang dituturkan oleh minoriti kecil penganut Katolik yang merupakan keturunan penjajah Portugis dan peneroka Asia di Melaka [2].
Asal kosa kata. Kosa kata asas bahasa ini kebanyakannya daripada bahasa Portugis seperti yang digunakan pada zaman itu, dengan sebahagian kosa kata Melayu [2].
Bahasa yang Terancam
Senarai UNESCO. Pada 1984, bahasa kreol ini disenaraikan dalam Buku Merah Bahasa Terancam UNESCO [1].
Bilangan penutur. Satu kajian menyatakan Kristang merupakan bahasa yang sangat terancam dan dituturkan oleh kurang daripada 2,000 orang di Malaysia dan Singapura [3]. Kajian lebih lama pula melaporkan Papia Kristang dituturkan oleh beberapa ratus orang, termasuk kanak-kanak, di barat daya Malaysia [4]. Perbezaan angka ini mungkin disebabkan oleh tempoh dan kaedah kajian yang berbeza.
Bertahan berabad-abad. Satu kajian sejarah membincangkan bagaimana Kreol Portugis Melaka bertahan dari abad ke-16 hingga abad ke-20 [5]. Namun, bahasa ini mengalami kemerosotan pada abad ke-20, dengan kesan peralihan bahasa dapat dilihat dalam kosa kata dan struktur di bawah tekanan bahasa Melayu dan Inggeris [5].
Generasi Muda Beralih Bahasa
Satu kajian oleh penyelidik Universiti Malaya mengedarkan soal selidik kepada 62 daripada 120 rumah di Perkampungan Portugis [6].
Dapatan utama [6]:
-
Lebih 70% responden menyatakan Kristang sebagai bahasa ibunda mereka.
-
Generasi muda mempunyai pelbagai bahasa yang dianggap sebagai bahasa ibunda.
-
Percampuran kod berleluasa dalam pertuturan generasi muda.
-
Kristang dominan dalam kalangan golongan tua, manakala bahasa Inggeris dominan dalam kalangan golongan muda.
Pengkaji menyimpulkan peralihan bahasa dalam masyarakat Portugis tidak dapat dielakkan [6]. Satu lagi tinjauan yang melibatkan suku daripada penduduk Perkampungan hanya dapat memberikan gambaran umum tentang penggunaan Kristang [7].
Mengapa Usaha Pemeliharaan Lambat?
Satu kajian menyatakan kesedaran dan tindak balas masyarakat terhadap keadaan bahasanya yang terancam menjadi faktor asas yang menentukan masa depan bahasa tersebut [1]. Pembangunan sosioekonomi dan mobiliti ekonomi sering disebut sebagai sebab kurangnya tumpuan untuk membalikkan peralihan bahasa [1].
Namun, kajian ini mendapati sistem kepercayaan masyarakat dan konteks sosiopolitik hubungan antara kumpulan di negara ini juga merupakan faktor yang saling berkait [1]. Ringkasnya, kurangnya rasa mendesak untuk memelihara bahasa perlu difahami dalam konteks status minoriti masyarakat ini [1].
Bahasa Sebagai Identiti
Kajian temu bual mendapati masyarakat Portugis-Eurasia di Perkampungan Portugis memandang bahasa warisan mereka secara positif dan menganggapnya sebagai sebahagian penting warisan budaya [8]. Bagi mereka, bahasa warisan ialah satu cara untuk membezakan diri sebagai kumpulan budaya yang mempunyai akar Eropah dan Asia [8].
Usaha Menghidupkan Semula
Projek di Melaka. Kesedaran tentang keperluan menghidupkan semula bahasa terancam ini semakin meningkat, walaupun kesedaran tidak semestinya membawa kepada tindakan konkrit [9]. Satu projek, Beng Prende Portugues Malaká, dibangunkan melalui kerjasama antara pasukan penyelidik dan wakil Persatuan Portugis-Eurasia Melaka untuk menghasilkan bahan pengajaran [9].
Inisiatif di Singapura. Di Singapura, pelan 30 tahun yang dikenali sebagai Kaminyu di Kodramintu dibangunkan sebagai dokumen panduan untuk inisiatif Kodrah Kristang [3]. Kamus dalam talian Pinchah Kristang juga menjadi alat utama dalam usaha menghidupkan semula Kristang di Singapura [10].
Sokongan undang-undang. Satu kajian menyatakan undang-undang sedia ada berkaitan minoriti ini secara teorinya boleh melindungi bahasa tersebut [5]. Kajian lain menyatakan bahasa ini mungkin dapat dikekalkan berkat ketekunan ahli masyarakat yang masih ada dan pengiktirafan kerajaan terhadap identiti mereka yang tersendiri [2].
Ancaman Pembangunan
Satu kajian tentang Perkampungan Portugis sebagai tapak warisan hidup mendapati isu utama yang dihadapi masyarakat ialah keaslian, ancaman pemodenan dan pembangunan, serta kehilangan komuniti [11]. Pembangunan bandar untuk menampung peningkatan pelancong selepas Melaka diisytiharkan Tapak Warisan Dunia pada 2008 dikatakan telah mengancam tapak warisan ini [11].
Panduan Praktikal untuk Pembaca
-
Lawati Perkampungan Portugis dengan penuh hormat dan sokong perniagaan tempatan.
-
Belajar beberapa perkataan Kristang melalui sumber dalam talian seperti kamus Pinchah Kristang.
-
Galakkan keluarga Kristang menggunakan bahasa ini di rumah, terutamanya dengan anak-anak.
-
Sokong program dokumentasi dan pengajaran bahasa oleh persatuan masyarakat.
-
Libatkan masyarakat setempat dalam perancangan pembangunan di kawasan warisan.
-
Bagi penduduk yang menanam sayur dan herba di laman rumah, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman di kawasan laman yang terhad.
Kesimpulan
Masyarakat Portugis Melaka dan bahasa Kristang merupakan warisan unik yang telah bertahan sejak penaklukan Portugis pada 1511. Namun, bahasa ini kini sangat terancam, dengan generasi muda beralih kepada bahasa Inggeris dan Melayu. Masyarakat masih memandang bahasa ini sebagai teras identiti, dan usaha menghidupkannya semula sedang dijalankan di Melaka dan Singapura. Pembangunan di sekitar tapak warisan juga menjadi ancaman. Masa depan Kristang bergantung pada komitmen masyarakat dan sokongan pihak berkuasa.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian sejarah dan linguistik.
Rujukan
[1] Ei-Le-En Lee (2011). Language maintenance and competing priorities at the Portuguese Settlement, Malacca. Unknown Journal. DOI: 10.34382/00011578. https://consensus.app/papers/details/4c1b1e00c6a0567daa7a7d87924c68d8/
[2] Haja Mohideen Mohamed Ali and Shamimah Mohideen (2008). Survival of the minority Kristang language in Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/bbbfd2464fe15106944544c6b41056a8/
[3] Kevin M. Wong (2017). Kaminyu di Kodramintu: A Revitalization Plan for an Endangered Language in Singapore. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/43a75d3296195d3fb3234f344ef749dd/
[4] Ian F. Hancock (2009). THE PORTUGUESE CREOLES OF MALACCA. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/efc999e3c15f5aa98029d6163f49fe7c/
[5] Alan N. Baxter (2005). Kristang (Malacca Creole Portuguese) — A long-time survivor seriously endangered. Sociolinguistic Studies. DOI: 10.1558/sols.v6i1.1. https://consensus.app/papers/details/86cf2202c9f451eab31aa51ab7acf94a/
[6] M. David and Noor Faridah (1999). Language Maintenance or Language Shift in the Portuguese Settlement of Malacca in Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/a92d92c729f05fe6a160c6c976438a5d/
[7] Mário Pinharanda Nunes (2015). The use of Kristang in the Portuguese settlement of Malacca. Journal of Modern Languages. https://consensus.app/papers/details/ad165931d37e5e2388a07ff502224761/
[8] S. Pillai (2015). Perceptions about One s Heritage Language: The Case of the Acehnese in Kampung Aceh and Malacca Portuguese-Eurasians in the Portuguese Settlement in Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/5aa1bddec2f35623a6bde2f786416575/
[9] S. Pillai, A. Phillip, and Wen-Yi Soh (2016). Revitalizing Malacca Portuguese Creole. Unknown Journal. DOI: 10.1007/978-3-319-38893-9_27-1. https://consensus.app/papers/details/1dd76c3246025f7bb30daae0b600aff9/
[10] Luís Morgado da Costa (2020). Pinchah Kristang: A Dictionary of Kristang. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/6344bb51f2d35c0b825ea0bef59aa889/
[11] I. S. Jamaludin, T. Seow et al. (2021). Conserving living heritage site in Portuguese settlement, Melaka world heritage site: issues and conservation elements. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/842/1/012056. https://consensus.app/papers/details/49b89ba0e7a856e0aff5e7cd60344315/
Kata Kunci
sejarah Melaka, Portugis Melaka, bahasa Kristang, Serani, warisan budaya
