Pisang ialah buah yang ditanam hampir di setiap kampung di Malaysia. Namun, satu penyakit kulat tanah telah memusnahkan industri pisang di pelbagai negara, iaitu layu Fusarium atau penyakit Panama. Strain terbaharunya, Tropical Race 4 (TR4), menyerang pisang Cavendish yang menjadi tulang belakang eksport pisang dunia, dan menariknya, kajian awal mengaitkan wabak TR4 dengan Malaysia dan Indonesia.
Artikel ini meneliti kajian tentang layu Fusarium pisang, sejarah dan penyebaran TR4, kajian di Malaysia serta pilihan pengurusan yang ada.
Kulat Tanah yang Memusnahkan
Punca penyakit. Layu Fusarium disebabkan oleh kulat tanah Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) [1]. Ia merupakan antara penyakit paling memusnahkan bagi tanaman pisang dan mempunyai julat perumah yang agak luas [2].
Sejarah Gros Michel. Pada pertengahan abad ke-20, penyakit ini, yang juga dikenali sebagai “penyakit Panama”, memusnahkan industri pisang Gros Michel di Amerika Tengah [1]. Kemusnahan oleh Foc race 1 diatasi dengan beralih kepada kultivar Cavendish yang tahan, yang kini menjadi sumber 99% eksport pisang dunia [1].
Strain baharu menyerang Cavendish. Namun, strain baharu Foc, iaitu TR4, menyerang klon Cavendish serta pelbagai varieti pisang lain [1]. Satu kajian menyatakan semua kultivar pisang yang rentan kepada Foc race 1 dan race 2 juga rentan kepada TR4 [3].
Kaitan dengan Malaysia
Wabak awal. Satu kajian menyatakan TR4 telah memusnahkan ladang Cavendish baharu di Indonesia dan Malaysia sejak awal 1990-an [3]. Laporan lain menyebut TR4 pertama kali dikesan di Malaysia dan Indonesia sekitar tahun 1990 [4].
Sejarah di Asia. TR4 telah menyebabkan kerosakan teruk kepada industri pisang Cavendish di Taiwan sejak 1967, wabak di Northern Territory, Australia, antara 1997 dan 1999, serta jangkitan teruk di wilayah Guangdong, China, pada 2004 [3]. Pengkaji percaya Foc telah berevolusi bersama pisang di Asia dan TR4 adalah endemik di rantau ini [3].
Merebak ke Seluruh Dunia
TR4 terhad di Asia Timur dan sebahagian Asia Tenggara selama lebih 20 tahun [1]. Namun, sejak 2010 penyakit ini merebak dengan pantas [1]:
| Rantau | Negara yang dilaporkan |
|---|---|
| Asia Tenggara dan Selatan | Vietnam, Laos, Myanmar, India, Pakistan |
| Timur Tengah | Oman, Jordan, Lubnan, Israel |
| Afrika | Mozambique |
Jordan. Di Lembah Jordan, laporan pertama TR4 di luar Asia Tenggara mendapati 80% kawasan pengeluaran terjejas, dengan 20 hingga 80% pokok dijangkiti di ladang yang berbeza [5].
Amerika Latin. TR4 dikesan di Colombia pada 2019 dan Peru pada 2021 [4]. Pada Julai 2022, gejala layu ditemui pada pisang Cavendish di Venezuela, dan TR4 disahkan melalui ujian DNA [4]. Pencerobohan ke Amerika Latin menimbulkan kebimbangan global kerana 75% pisang eksport antarabangsa dihasilkan di rantau tersebut [4].
Lembangan Mekong. Satu kajian melaporkan kehadiran TR4 di ladang Cavendish di Laos, Myanmar dan Vietnam [6]. Pengkaji menekankan keperluan kempen kesedaran dan langkah kuarantin yang disahkan untuk mencegah penyebaran antarabangsa [6].
Gejala Penyakit
Laporan dari Venezuela menerangkan gejala layu Fusarium pada pisang Cavendish [4]:
-
Daun menguning yang teruk, bermula dari daun tua ke daun muda.
-
Pokok layu.
-
Perubahan warna dalaman tisu vaskular pada batang semu.
Kajian di Malaysia: Komuniti Kulat Tanah
Satu kajian oleh Universiti Putra Malaysia membandingkan komuniti kulat dalam tanah sekitar akar pisang yang sihat dan yang dijangkiti TR4 [7]. Dapatannya [7]:
-
Struktur komuniti kulat di sekitar akar sihat dan akar dijangkiti berbeza dengan ketara.
-
Tanah sekitar akar pokok dijangkiti mempunyai kepelbagaian lebih tinggi, dengan genus Fusarium membentuk 14%.
-
Tanah sekitar akar pokok sihat mempunyai lebih banyak Penicillium (7%), yang berkait positif dengan magnesium.
Pengkaji mengenal pasti calon penanda biologi yang mungkin dikaitkan dengan penggalakan dan penindasan penyakit [7]. Kajian ini menyokong idea bahawa tumbuhan merekrut mikrob berfaedah di sekitar akar untuk menindas patogen tanah [7].
Sumber Ketahanan: Pisang Liar Pahang
Satu kajian menyatakan Musa acuminata Pahang, sejenis pisang liar diploid, menunjukkan ketahanan yang kuat terhadap TR4 [8]. Berbanding kultivar rentan, pisang Pahang menunjukkan tindak balas pertahanan sedia ada sebelum jangkitan, dan tindak balas pertahanan teraruh yang lebih awal semasa jangkitan [8]. Kajian ini menemui beberapa gen calon ketahanan [8].
Pengurusan: Realiti yang Mencabar
Pilihan terhad. Satu ulasan menyatakan pengurusan penyakit ini sebahagian besarnya terhad kepada menghalang patogen daripada memasuki kawasan yang belum dijangkiti, dan menggunakan kultivar tahan di kawasan yang sudah dijangkiti [2].
Kaedah lain belum terbukti. Ulasan yang sama menyatakan langkah biologi, kimia dan kultur yang berkesan belum tersedia, walaupun terdapat banyak literatur positif tentang topik ini [2]. Pengkaji menyeru penilaian kritikal dan jangkaan yang realistik terhadap kaedah-kaedah ini [2]. Tanaman pisang yang bersifat saka dan penyakit yang berulang kali menjangkiti menyukarkan pembangunan strategi pengurusan lain [2].
Jurang pengetahuan. Ulasan lain menyatakan penyebaran TR4 membimbangkan kerana pengetahuan yang terhad tentang epidemiologi penyakit dan ketiadaan model pengurusan berkesan, termasuk varieti tahan dan pengurusan tanah [1]. Pengkaji mencadangkan satu set amalan sebagai pendekatan pengurusan bersepadu [1].
Kuarantin. Di Venezuela, ladang yang dijangkiti diletakkan di bawah kuarantin, tinjauan menyeluruh dijalankan dan kempen maklumat dimulakan untuk memastikan petani sedar tentang protokol biokeselamatan [4].
Panduan Praktikal
-
Elakkan membawa patogen ke kawasan yang belum dijangkiti, selaras dengan penekanan pengkaji terhadap mencegah kemasukan patogen.
-
Kenali gejala awal, seperti daun tua menguning dan perubahan warna dalaman batang semu.
-
Ikut protokol biokeselamatan dan langkah kuarantin yang ditetapkan pihak berkuasa.
-
Pertimbangkan varieti yang lebih tahan apabila tersedia di kawasan yang sudah dijangkiti.
-
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI untuk pengesahan penyakit dan bekalan bahan tanaman yang bersih.
Kesimpulan
Layu Fusarium pisang pernah memusnahkan industri Gros Michel, dan kini strain TR4 mengancam pisang Cavendish di seluruh dunia. Wabak TR4 dilaporkan di Malaysia dan Indonesia sejak awal 1990-an, dan sejak 2010 ia merebak ke Asia Selatan, Timur Tengah, Afrika dan Amerika Latin. Kajian di Malaysia menunjukkan komuniti kulat tanah berbeza antara pokok sihat dan dijangkiti, manakala pisang liar Pahang menjadi sumber ketahanan yang berpotensi. Buat masa ini, pencegahan kemasukan patogen dan varieti tahan kekal sebagai pilihan utama.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional.
Rujukan
[1] M. Dita, M. Barquero et al. (2018). Fusarium Wilt of Banana: Current Knowledge on Epidemiology and Research Needs Toward Sustainable Disease Management. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2018.01468. https://consensus.app/papers/details/51045acdf54c58988689db01a32b372d/
[2] R. Ploetz (2015). Management of Fusarium wilt of banana: A review with special reference to tropical race 4. Crop Protection. DOI: 10.1016/j.cropro.2015.01.007. https://consensus.app/papers/details/f96f630517305ddf817bdfbbbb28c6a8/
[3] A. Molina, E. Fabregar et al. (2009). Recent occurrence of Fusarium oxysporum f. sp. cubense tropical race 4 in Asia. Unknown Journal. DOI: 10.17660/actahortic.2009.828.10. https://consensus.app/papers/details/13604b3cd6725aadb5eca51cf84b159c/
[4] Y. Hernández, F. Magdama et al. (2023). First report of Fusarium wilt of Cavendish bananas caused by Fusarium oxysporum f. sp. cubense Tropical Race 4 in Venezuela. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis-04-23-0781-pdn. https://consensus.app/papers/details/4c3953b9d9415128beeed73711c44295/
[5] F. García-Bastidas, N. Ordóñez et al. (2014). First Report of Fusarium oxysporum f. sp. cubense Tropical Race 4 Associated with Panama Disease of Banana outside Southeast Asia. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis-09-13-0954-pdn. https://consensus.app/papers/details/515afdb5cdd95923bf8991a92a9f6afc/
[6] Si-Jun Zheng, F. García-Bastidas et al. (2018). New Geographical Insights of the Latest Expansion of Fusarium oxysporum f.sp. cubense Tropical Race 4 Into the Greater Mekong Subregion. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2018.00457. https://consensus.app/papers/details/ad43a773353f585fbd332890d81dbbae/
[7] Fatin Nadiah Jamil, A. Hashim et al. (2023). Association of soil fungal community composition with incidence of Fusarium wilt of banana in Malaysia. Mycologia. DOI: 10.1080/00275514.2023.2180975. https://consensus.app/papers/details/2cbdb0e8b56a5b02bc7ce6e4fcb4a0f1/
[8] Ling Zhang, A. Cenci et al. (2019). Transcriptomic analysis of resistant and susceptible banana corms in response to infection by Fusarium oxysporum f. sp. cubense tropical race 4. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-019-44637-x. https://consensus.app/papers/details/40cbdb33ca03513183b66e6cedc5acb0/
Kata Kunci
penyakit kulat, layu Fusarium, penyakit Panama, TR4, pisang
