Pernahkah anda melihat buah mangga, limau atau buah naga dengan tompok kuning pucat, coklat atau hitam pada bahagian yang menghadap matahari? Ini dikenali sebagai selaran matahari (sunburn), iaitu kerosakan pada permukaan buah akibat gabungan cahaya matahari yang kuat dan suhu tinggi. Masalah ini semakin dilaporkan seiring dengan cuaca yang semakin panas.
Artikel ini meneliti kajian tentang punca selaran matahari pada buah dan keberkesanan kaedah mengatasinya, termasuk jaring teduhan dan kaolin.
Apa Itu Selaran Matahari?
Satu ulasan tentang buah tropika dan subtropika menyatakan peningkatan sinaran matahari dan suhu akibat perubahan iklim telah meningkatkan kerosakan selaran matahari pada buah, yang sangat menjejaskan kualiti dan hasil [1]. Kerosakan ini meningkat dalam keadaan kelembapan relatif rendah, apabila buah tidak dilindungi daun, dan di ladang di kawasan tinggi akibat sinaran UV yang lebih tinggi [1].
Tiga jenis selaran matahari pada buah dikenal pasti [1]:
1. Selaran foto-oksidatif.
2. Selaran perangan (browning).
3. Nekrosis pada epidermis (kematian tisu kulit).
Buah mempunyai mekanisme perlindungan diri melalui penghasilan antioksidan enzim dan bukan enzim [1]. Ulasan ini membincangkan selaran pada beberapa buah tropika termasuk avokado, pisang, sitrus, mangga, nanas dan buah naga [1].
Kaedah Mengurangkan Selaran
Ulasan yang sama membahagikan kaedah pengurangan kepada dua kumpulan [1].
Amalan asas petani:
-
Menanam spesies dan varieti yang tahan.
-
Pemangkasan dan latihan pokok.
-
Meninggalkan daun yang mencukupi di atas buah.
-
Pengairan yang cekap.
-
Tanaman selingan untuk teduhan.
Kaedah teknikal:
-
Memperbaiki iklim mikro: jaring teduhan, pembalut buah dan penyejukan penyejatan.
-
Penekan selaran: lapisan zarah tanah liat kaolin dan kalsium karbonat.
-
Perlindungan kimia: tokoferol, asid absisik, asid askorbik dan anti-transpiran.
Bukti Kajian: Jaring Teduhan
Limau mandarin Balady. Kajian terhadap limau mandarin ‘Balady’ menguji jaring teduhan pelbagai warna dan peratusan, serta kaolin 4% dan kalsium karbonat 3% [2]. Pokok tanpa teduhan mempunyai kadar selaran 8.74%, manakala pokok di bawah rawatan teduhan tidak mengalami selaran langsung [2]. Jaring hitam 63% paling mengurangkan suhu kanopi dan meningkatkan kelembapan [2]. Jaring putih 50% memberikan hasil tertinggi [2].
Epal di Afrika Selatan. Kajian membandingkan penyejukan penyejatan, kaolin dan jaring teduhan 20% [3]. Pada hari dengan suhu udara maksimum 34 hingga 37 °C, buah di bawah jaring teduhan 5.4 hingga 9.7 °C lebih sejuk, buah kaolin 1.5 hingga 6.4 °C lebih sejuk, dan buah penyejukan penyejatan 3.1 hingga 5.8 °C lebih sejuk berbanding kawalan [3]. Jaring teduhan, diikuti kaolin, paling berkesan mengawal selaran [3]. Namun, kaedah ini mengurangkan warna merah pada epal [3].
Bukti Kajian: Kaolin
Kaolin ialah tanah liat putih halus yang disembur pada pokok dan buah untuk memantulkan cahaya matahari.
Mangga Keitt. Kajian lapangan terhadap mangga Keitt menguji kaolin pada kepekatan 2%, 4% dan 6% [4]. Kaolin meningkatkan luas daun, isi padu kanopi, pigmen fotosintesis dan hasil, serta mengurangkan bilangan buah yang terbakar matahari dengan ketara [4]. Nilai terbaik diperoleh pada kepekatan 6% [4].
Mangga di Lembangan Mediterranean. Kajian terhadap mangga ‘Glenn’ dan ‘Maya’ mendapati kaolin cecair mengurangkan kebarangkalian selaran sebanyak 68% [5]. Kaolin serbuk dan cecair melambatkan permulaan selaran 41 dan 47 hari selepas rawatan pertama [5]. Kaolin tidak mempengaruhi warna, kandungan gula dan keasidan buah [5].
Delima di Sepanyol. Di kawasan dengan suhu musim panas melebihi 45 °C, selaran boleh menyebabkan kerugian sehingga 40% hasil [6]. Kaolin mengurangkan suhu permukaan buah purata 4.9 °C dan menurunkan kerosakan selaran daripada 21.9% kepada 9.4% [6].
Limau Kinnow di India. Gabungan kaolin 6% dan asid salisilik 300 ppm mengurangkan kejadian selaran kepada 16.13% berbanding 37.24% pada kawalan [7].
Buah naga di India. Rawatan kaolin 5% dengan ekstrak rumpai laut dan sabun neem paling berkesan, mengurangkan suhu kanopi sebanyak 4.2 hingga 5.1 °C [8]. Genotip isi merah menunjukkan ketahanan selaran yang lebih tinggi berbanding genotip isi putih [8].
Had Kaolin
Tidak semua dapatan positif sepenuhnya:
-
Anggur di rantau Mediterranean. Kaolin menurunkan suhu daun dan buah anggur, tetapi tidak melindungi buah sepenuhnya daripada selaran [9]. Sebanyak 46.25% dan 27.27% tandan dalam rawatan kaolin masih terjejas dalam dua tahun berturut-turut [9].
-
Hujan mencuci kaolin. Kajian di Turki mendapati kaolin dicuci pada kadar 39.64% oleh hujan [10]. Ini mungkin penting bagi Malaysia yang kerap hujan, kerana semburan mungkin perlu diulang.
-
Kesemak di Korea. Kaolin dan campuran kaolin dengan lilin karnauba mengurangkan selaran kepada 30% berbanding kawalan, dan menurunkan suhu permukaan buah sehingga 3.5 °C [11].
Pengajaran untuk Petani Malaysia
Kebanyakan kajian di atas dijalankan di kawasan yang lebih kering seperti Sepanyol, India, Afrika Selatan dan rantau Mediterranean. Keadaan di Malaysia berbeza kerana kelembapan tinggi dan hujan yang kerap. Namun, prinsip asasnya masih relevan: kurangkan cahaya terus dan suhu pada permukaan buah.
Panduan Praktikal
-
Kekalkan daun yang cukup di atas buah; jangan memangkas terlalu teruk semasa musim panas.
-
Balut buah seperti mangga, jambu dan belimbing untuk perlindungan daripada matahari dan lalat buah.
-
Pertimbangkan jaring teduhan bagi tanaman bernilai tinggi seperti buah naga.
-
Jika menggunakan kaolin, ulang semburan selepas hujan lebat dan rujuk pegawai pertanian tentang produk yang sesuai.
-
Pastikan pengairan mencukupi supaya pokok mampu menyejukkan diri melalui transpirasi.
-
Buang buah yang rosak teruk untuk mengelakkan jangkitan kulat.
-
Jika racun perosak atau bahan semburan lain digunakan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang kaedah perlindungan buah yang sesuai dengan tanaman anda.
Kesimpulan
Selaran matahari pada buah semakin meningkat akibat cuaca panas dan sinaran yang tinggi. Kajian menunjukkan jaring teduhan dan kaolin berkesan mengurangkan suhu permukaan buah dan kejadian selaran pada mangga, limau, delima, buah naga dan epal. Namun, kaolin tidak memberikan perlindungan sepenuhnya dalam semua kes dan boleh dicuci oleh hujan. Amalan asas seperti mengekalkan daun, membalut buah dan pengairan yang cukup kekal penting.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sila dapatkan nasihat pegawai pertanian sebelum menggunakan sebarang bahan semburan.
Rujukan
[1] Gerhard Fischer, J. O. Orduz-Rodríguez, and C. Amarante (2022). Sunburn disorder in tropical and subtropical fruits. A review. Revista Colombiana de Ciencias Hortícolas. DOI: 10.17584/rcch.2022v16i3.15703. https://consensus.app/papers/details/2294d482120257ca965c38cfac835ecb/
[2] Hesham M. A. El-Zawily, M. Aboelenin et al. (2024). Improving Yield and Quality of ‘Balady’ Mandarin Trees by Using Shading Techniques and Reflective Materials in Response to Climate Change Under Flood Irrigation Conditions. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy14112456. https://consensus.app/papers/details/43f56a25048f5a81bb44b06775934b79/
[3] J. Gindaba and S. J. E. Wand (2005). Comparative effects of evaporative cooling, kaolin particle film, and shade net on sunburn and fruit quality in apples. Hortscience. DOI: 10.21273/hortsci.40.3.592. https://consensus.app/papers/details/1b1cd3e251035f5b9081faa40d2cfc33/
[4] A. Hamdy, Hosny F. Abdel-Aziz et al. (2022). Kaolin Improves Photosynthetic Pigments, and Antioxidant Content, and Decreases Sunburn of Mangoes: Field Study. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy12071535. https://consensus.app/papers/details/5b49df5dd04b51f0a82cb56718bc3a50/
[5] Serena Bellitti, Matteo Mezzano et al. (2025). Kaolin as a Cost-Effective Approach for Sunburn On Mango in the Mediterranean Basin. Applied Fruit Science. DOI: 10.1007/s10341-025-01615-0. https://consensus.app/papers/details/9480a5bb0f70533999430e485769642c/
[6] P. Melgarejo, J. Martínez et al. (2004). Kaolin treatment to reduce pomegranate sunburn. Scientia Horticulturae. DOI: 10.1016/j.scienta.2003.09.006. https://consensus.app/papers/details/719116dda2e25c74b9bab1ae7a3c300b/
[7] Khushdeep Singh, Subhash Chander et al. (2026). Kaolin and Salicylic Acid Sprays Alleviate Sunburn Incidence and Improve Fruit Quality in Kinnow Mandarin. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science. DOI: 10.1002/nzc2.70085. https://consensus.app/papers/details/43c61c12c63a5bb7a0d15120e78dda38/
[8] K. G, C. Kanupriya et al. (2025). Sunburn mitigation in dragon fruit (Hylocereus spp.): unravelling genotype-specific physiological and biochemical responses. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2025.1661147. https://consensus.app/papers/details/5f164ab34c4e5c8483e866407b6fea52/
[9] T. Teker (2023). A study of kaolin effects on grapevine physiology and its ability to protect grape clusters from sunburn damage. Scientia Horticulturae. DOI: 10.1016/j.scienta.2022.111824. https://consensus.app/papers/details/be1c1b71eeb15995be44ae71bcf0dca2/
[10] Medet ?tmeç, A. Bayat, and Ö. Özlüoymak (2020). Determination of rainfall effects on kaolin clay coverage rates used in prevention plant from sunburn. International Journal of Agriculture, Environment and Food Sciences. DOI: 10.31015/jaefs.2020.2.13. https://consensus.app/papers/details/429d2223a3595ab2a346a4d2dac068df/
[11] Yunji Shin, Pandiyan Muthuramalingam et al. (2024). Temperature and light impacts on sunburn, and mitigation by chemical suppressants in ‘Fuyu’ sweet persimmons. Scientia Horticulturae. DOI: 10.1016/j.scienta.2024.113285. https://consensus.app/papers/details/ee4b151d8f455ed68ce57097a61b29fd/
Kata Kunci
cuaca panas, selaran matahari, sunburn buah, kualiti buah, tanaman buah
