Jika tongkat ali sering dikaitkan dengan lelaki, kacip fatimah (Labisia pumila) pula terkenal sebagai herba untuk wanita. Ia digunakan secara tradisional untuk membantu bersalin dan pemulihan selepas bersalin. Menariknya, kacip fatimah juga merupakan antara herba Malaysia yang paling banyak dikaji dari segi penanaman, termasuk kesan baja terhadap kandungan sebatian aktifnya.
Artikel ini meneliti kajian tentang kegunaan, kandungan kimia, penanaman dan keselamatan kacip fatimah.
Kegunaan Tradisional
Kacip fatimah ialah herba ubatan tradisional yang biasa dijumpai di seluruh Asia Tenggara [1]. Ia terutamanya digunakan untuk memudahkan bersalin dan pemulihan selepas bersalin [1]. Selain itu, ia juga digunakan untuk merawat disentri, reumatisme, gonorea dan sebagai ubat angin [1].
Satu kajian lain menyebut kacip fatimah digunakan secara meluas untuk kesihatan wanita, terutamanya untuk melegakan simptom selepas menopaus dan membantu bersalin [2]. Dalam tinjauan terhadap orang dewasa Malaysia, kacip fatimah tersenarai antara herba yang paling banyak diambil, bersama pegaga, ginseng dan tongkat ali [3].
Kandungan Kimia
Satu ulasan komprehensif merumuskan 102 komponen kimia daripada pelbagai bahagian tumbuhan ini, termasuk flavonoid, asid fenolik dan saponin [1]. Ulasan tersebut juga meneliti botani, penanaman, farmakologi dan keselamatan herba ini [1]. Carian ulasan tersebut turut menggunakan nama saintifik lain, Marantodes pumilum [1].
Satu kajian FRIM menyatakan konstituen tumbuhan ini telah dilaporkan mempunyai sifat antikanser, antioksidan, anti-obesiti dan anti-radang [4]. Kebanyakan laporan sifat ini datang daripada kajian makmal.
Baja dan Sebatian Aktif: Kurang Boleh Jadi Lebih Baik
Siri kajian di Malaysia oleh kumpulan penyelidik yang sama meneliti bagaimana baja mempengaruhi kandungan sebatian aktif kacip fatimah. Dapatannya agak mengejutkan.
Nitrogen. Kajian selama 15 minggu terhadap tiga varieti kacip fatimah (alata, pumila dan lanceolata) dengan empat paras baja nitrogen (0, 90, 180 dan 270 kg N/ha) mendapati kesan rawatan hanya datang daripada nitrogen, tanpa perbezaan antara varieti [5]. Pengeluaran flavonoid dan fenolik mencapai puncak pada 0 kg N/ha, diikuti 90, 180 dan 270 kg N/ha [5]. Ini bermakna semakin banyak nitrogen, semakin rendah sebatian ini.
Kajian lain dengan reka bentuk serupa mendapati apabila nitrogen dikurangkan dari 270 kepada 0 kg N/ha, glutation, antosianin, flavonoid dan asid askorbik meningkat secara berterusan [6]. Pada paras nitrogen tertinggi, aktiviti antioksidan adalah jauh lebih rendah [6].
Nitrogen dengan karbon dioksida tinggi. Apabila ditanam dalam karbon dioksida diperkaya (1,200 µmol/mol), peningkatan nitrogen juga menurunkan fenolik dan flavonoid, dengan urutan daun > akar > batang [7].
Baja organik lawan bukan organik. Kajian membandingkan tahi ayam dengan baja NPK pada empat kadar nitrogen [8]. Selepas 15 minggu, baja organik meningkatkan fenolik, flavonoid, asid askorbik, saponin dan glutation berbanding baja bukan organik [8]. Kandungan nitrat juga berkurang dengan baja organik [8]. Kadar 90 kg N/ha meningkatkan sebatian sekunder, manakala kadar melebihi 90 kg N/ha menurunkannya [8].
Kalium. Berbeza dengan nitrogen, peningkatan kalium dari 0 kepada 270 kg K/ha meningkatkan protein larut dan aktiviti enzim PAL secara berterusan [9]. Pada kalium tertinggi, fotosintesis bersih juga lebih tinggi [9].
Rumah Hijau lawan Ladang Terbuka
Kajian membandingkan kacip fatimah yang ditanam di rumah hijau dan di ladang terbuka [10]. Setiap varieti yang ditanam di rumah hijau menunjukkan kapasiti fotosintesis yang lebih tinggi dan kurang mengalami fotoperencatan berbanding di ladang terbuka [10]. Varieti alata dan pumila didapati lebih mudah menyesuaikan diri dengan kedua-dua keadaan [10].
Penanaman daripada Kultur Tisu
FRIM mengkaji kemandirian anak pokok kacip fatimah var. alata (klon KFeFRIM01) yang dihasilkan melalui kultur tisu menggunakan sistem rendaman sementara [4]. Anak pokok diaklimatisasi dalam media pasir atau jiffy di bawah teduhan berbeza (0%, 50% dan 70%) sebelum dipindahkan ke tapak semaian [4]. Pengkaji menyatakan pertumbuhan dan pengeluaran kacip fatimah sangat dipengaruhi oleh teduhan, kelembapan dan media tanaman [4].
Kajian penanaman dalam bangunan pula menggunakan analisis komponen utama untuk mengenal pasti faktor pertumbuhan [2]. Keamatan cahaya dan kelembapan tanah merupakan faktor dominan bagi perkembangan daun [2]. Pertumbuhan optimum berlaku pada suhu 28.56 °C, kelembapan relatif 85.82%, keamatan cahaya 974.57 lux dan kelembapan tanah 88.17% [2].
Keselamatan
Kajian ketoksikan selama 28 hari pada tikus terhadap formulasi gabungan kacip fatimah dan tongkat ali tidak mendapati kesan toksik yang signifikan dari segi kematian, tingkah laku, berat badan dan parameter darah [11]. Namun, terdapat beberapa perubahan mikroskopik dalam sesetengah organ pada dos tertinggi 2,000 mg/kg [11].
Ulasan sistematik tentang herba Malaysia dan osteoporosis turut merangkumi kacip fatimah, bersama kaduk dan tongkat ali [12]. Bagaimanapun, kebanyakan bukti setakat ini datang daripada kajian haiwan.
Isu Bekalan
Bekalan kacip fatimah masih sangat bergantung kepada hutan semula jadi yang sumbernya semakin berkurangan [13]. Oleh itu, kajian penanaman dan kultur tisu seperti yang dijalankan oleh FRIM penting untuk bekalan yang lestari.
Panduan Praktikal
Untuk pengguna:
-
Pilih produk kacip fatimah yang berdaftar dengan pihak berkuasa kesihatan.
-
Wanita hamil dan menyusu perlu mendapatkan nasihat doktor sebelum mengambil herba ini.
-
Jangan melebihi dos yang disyorkan pada label.
Untuk penanam:
-
Elakkan baja nitrogen berlebihan. Kajian menunjukkan kadar melebihi 90 kg N/ha menurunkan sebatian aktif.
-
Pertimbangkan baja organik seperti tahi ayam yang telah diproses.
-
Sediakan teduhan dan kelembapan yang sesuai, dan dapatkan bahan tanaman daripada sumber dipercayai seperti FRIM.
-
Jika racun perosak digunakan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang teknik penanaman kacip fatimah.
Kesimpulan
Kacip fatimah digunakan secara tradisional untuk kesihatan wanita dan mengandungi lebih 100 komponen kimia. Kajian di Malaysia menunjukkan baja nitrogen yang tinggi menurunkan kandungan flavonoid dan fenolik, manakala baja organik dan kadar nitrogen sederhana (90 kg N/ha) memberikan hasil yang lebih baik. Kajian keselamatan pada haiwan tidak menemui ketoksikan signifikan, tetapi perubahan organ pada dos tinggi masih perlu diberi perhatian.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor sebelum mengambil kacip fatimah, terutamanya jika hamil, menyusu atau mempunyai penyakit.
Rujukan
[1] Ying Wang, Fei Yan et al. (2024). Traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and applications of Labisia pumila: A comprehensive review. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2024.118522. https://consensus.app/papers/details/9a9e87bf0ff85b93b15b02ad85b1bfa3/
[2] Q. Ma, Farah Fazwa Md Ariff et al. (2025). Real-Time Environmental Monitoring and Growth Analysis of Labisia Pumila in Indoor Conditions Using IoT. International Journal of Research and Scientific Innovation. DOI: 10.51244/ijrsi.2025.12110099. https://consensus.app/papers/details/847249add47957f4bc1d28ee20ff6f55/
[3] E. H. Khairul Ikram, N. Ahmadi et al. (2024). Knowledge, Attitude, and Practices of Traditional Herbs and Spices Consumption among Adults in Malaysia. Jurnal Gizi dan Pangan. DOI: 10.25182/jgp.2024.19.supp.2.173-182. https://consensus.app/papers/details/e6ae90768f5459b7813f9d56b153d957/
[4] Farah Fazwa, S. Suhaila et al. (2017). Acclimatization of KFeFRIM01: A Superior Clone of Labisia pumila var. alata. Unknown Journal. DOI: 10.25125/agriculture-journal-ijoear-oct-2017-16. https://consensus.app/papers/details/1cc0b1019ae0508885b602724664d21b/
[5] M. Ibrahim, H. Jaafar et al. (2011). Effects of Nitrogen Fertilization on Synthesis of Primary and Secondary Metabolites in Three Varieties of Kacip Fatimah (Labisia Pumila Blume). International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms12085238. https://consensus.app/papers/details/5d5d9c02be9d58a4a492d22656ac4ee5/
[6] M. Ibrahim, H. Jaafar et al. (2011). Involvement of Nitrogen on Flavonoids, Glutathione, Anthocyanin, Ascorbic Acid and Antioxidant Activities of Malaysian Medicinal Plant Labisia pumila Blume (Kacip Fatimah). International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms13010393. https://consensus.app/papers/details/95b98a8faf0257a5a2553d2ff8c87744/
[7] M. Ibrahim, H. Jaafar et al. (2010). The Relationship between Phenolics and Flavonoids Production with Total Non Structural Carbohydrate and Photosynthetic Rate in Labisia pumila Benth. under High CO2 and Nitrogen Fertilization. Molecules. DOI: 10.3390/molecules16010162. https://consensus.app/papers/details/36f70f8301b85c61ada2f37a034b07b2/
[8] M. Ibrahim, H. Jaafar et al. (2013). Impact of Organic and Inorganic Fertilizers Application on the Phytochemical and Antioxidant Activity of Kacip Fatimah (Labisia pumila Benth). Molecules. DOI: 10.3390/molecules180910973. https://consensus.app/papers/details/26e7bb6d46cf5a54a48732a6e0d6e413/
[9] M. Ibrahim, H. Jaafar et al. (2012). Primary, Secondary Metabolites, Photosynthetic Capacity and Antioxidant Activity of the Malaysian Herb Kacip Fatimah (Labisia Pumila Benth) Exposed to Potassium Fertilization under Greenhouse Conditions. International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms131115321. https://consensus.app/papers/details/99509aae85a85bd0b64590d00e0a6b98/
[10] M. Ibrahim and H. Jaafar (2011). Photosynthetic capacity, photochemical efficiency and chlorophyll content of three varieties of Labisia pumila Benth. exposed to open field and greenhouse growing conditions. Acta Physiologiae Plantarum. DOI: 10.1007/s11738-011-0757-1. https://consensus.app/papers/details/79fd79f2bae35fc5a3c61c423183d88c/
[11] Bee Ping Teh, N. Ahmad et al. (2021). Herbal-Based Formulation Containing Eurycoma longifolia and Labisia pumila Aqueous Extracts: Safe for Consumption?. Pharmaceuticals. DOI: 10.3390/ph14020142. https://consensus.app/papers/details/94f2af9eb84f52f583fda1ff11d730c1/
[12] N. Mohammad, Norfarah Izzaty Razaly et al. (2018). An Evidence-Based Review: The Effects of Malaysian Traditional Herbs on Osteoporotic Rat Models. The Malaysian Journal of Medical Sciences : MJMS. DOI: 10.21315/mjms2018.25.4.2. https://consensus.app/papers/details/e0db40cf3b2d5afa8aee3c9525c83d99/
[13] A. Rohana, S. S. Zubaidah et al. (2017). Socio-economic background of herbal industry in peninsular Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/4650b34a203b52309bb0f328f93a8fc2/
Kata Kunci
herba Malaysia, kacip fatimah, Labisia pumila, herba wanita, kajian herba
