Bagi banyak keluarga Melayu, laman rumah bukan sekadar tempat bunga dan pokok buah. Di situlah tumbuhnya serai, kunyit, pegaga dan pelbagai ulam yang digunakan dalam masakan dan rawatan harian. Kajian etnobotani di beberapa negeri menunjukkan laman rumah dan kampung masih menyimpan khazanah tumbuhan ubatan yang besar, walaupun pengetahuan tentangnya semakin terancam.
Artikel ini meneliti kajian tentang herba di laman rumah, ulam dan amalan pengambilan herba dalam kalangan masyarakat Malaysia.
Laman Rumah sebagai Tempat Pemuliharaan
Kampung Masjid Ijok, Perak. Kajian di laman rumah kampung ini merekodkan 68 spesies tumbuhan ubatan daripada 40 famili [1]. Famili Zingiberaceae (keluarga halia), Asteraceae, Acanthaceae dan Fabaceae mencatatkan bilangan spesies tertinggi [1]. Maklumat seperti nama tempatan, bahagian yang digunakan, cara penyediaan dan jenis penyakit dikumpul melalui pemerhatian lapangan dan temu bual separa berstruktur [1].
Pengkaji menegaskan bahawa tumbuhan ubatan dan pengetahuan tradisional yang berkaitan berisiko akibat perubahan habitat, globalisasi, pembandaran dan pemodenan [1]. Walaupun laman rumah diiktiraf sebagai strategi berpotensi untuk memulihara tumbuhan ubatan, usaha mendokumentasikannya masih sangat terhad [1].
Pengetahuan Herba di Kampung Melayu
Sebuah kampung di Terengganu. Tinjauan botani rakyat di sebuah kampung Melayu di Terengganu merekodkan 56 spesies tumbuhan ubatan [2]. Kebanyakannya ialah tumbuhan herba berbunga, diikuti pokok dan pokok renek [2]. Daun merupakan bahagian yang paling kerap digunakan [2].
Tumbuhan ini lebih banyak digunakan untuk kesihatan umum, masalah kulit, sistem pembiakan, masalah perut dan demam berbanding penyakit lain [2]. Kaedah penyediaan yang paling biasa ialah tuam atau tempel (poultice), diikuti rebusan dan rendaman [2]. Oleh itu, lebih banyak tumbuhan digunakan secara luaran berbanding dimakan [2].
Pengamal perubatan Melayu di Pahang. Kajian terhadap 11 pengamal perubatan tradisional Melayu di Pahang mendapati 112 spesies tumbuhan digunakan untuk merawat pelbagai penyakit [3]. Antaranya sakit kepala, sakit badan, sembelit, ketidakhadaman, selsema, demam, cirit-birit, disentri, luka, penyakit kulit, masalah kencing dan patah tulang [3]. Maklumat dikumpul melalui soal selidik, pemerhatian dan lawatan ke hutan, hutan simpan dan kampung bersama responden [3].
Kangkar Pulai, Johor. Kajian di Kangkar Pulai mendokumentasikan 40 spesies tumbuhan ubatan daripada 29 famili [4]. Nilai faktor konsensus informan menunjukkan penduduk tempatan paling bersetuju antara satu sama lain tentang tumbuhan yang digunakan untuk kelemahan seksual (0.95), tekanan darah (0.94) dan diabetes (0.93) [4]. Ini bermakna untuk penyakit-penyakit tersebut, penduduk cenderung menggunakan tumbuhan yang sama.
Ulam: Herba yang Dimakan Mentah
Herba tradisional Malaysia yang dikenali secara tempatan sebagai “ulam” merangkumi lebih daripada 120 spesies daripada pelbagai famili, dari pokok renek hingga pokok besar [5]. Satu ulasan membincangkan taksonomi, fitokimia, kegunaan tradisional dan sifat farmakologi herba masakan Malaysia termasuk selasih (Ocimum sanctum), pudina (Mentha spicata), pegaga (Centella asiatica), serai (Cymbopogon citratus) dan bawang [5].
Herba masakan seperti serai, lengkuas, kunyit, daun limau purut, daun kesom, bunga kantan dan daun pandan menambah perisa kepada hidangan ayam, daging dan makanan laut [5]. Selain kegunaan masakan, selasih secara tradisional digunakan untuk sakit kepala, batuk, cirit-birit, sembelit, ketuat dan masalah buah pinggang [5]. Pegaga pula digunakan secara tradisional untuk penyakit kulit, reumatisme, keradangan dan luka [5].
Perlu diingat, kebanyakan kegunaan ini ialah kegunaan tradisional dan belum semestinya disahkan dalam kajian klinikal.
Herba Apa yang Paling Banyak Diambil?
Kajian dalam talian terhadap 281 orang dewasa Malaysia berumur 18 hingga 60 tahun meneliti pengetahuan, sikap dan amalan pengambilan herba dan rempah tradisional [6]. Majoriti responden ialah wanita (75.4%) dan Melayu (85.1%) [6].
Kebanyakan responden mengambil herba dan rempah tradisional [6]. Herba yang paling banyak diambil ialah pegaga, ginseng, kacip fatimah dan tongkat ali, manakala rempah yang paling banyak diambil ialah serai, bawang putih, halia, kunyit dan bunga lawang [6].
Kajian mendapati tahap pengetahuan yang baik, sikap yang sederhana, tetapi amalan yang lemah berkaitan pengambilan herba dan rempah tradisional [6]. Pengetahuan berkait secara signifikan dengan etnik, manakala status pengambilan berkait dengan tahap sikap dan amalan [6]. Perlu diambil kira, sampel kajian ini didominasi wanita Melayu dan dikumpul dalam talian, jadi ia tidak semestinya mewakili seluruh penduduk.
Corak yang Berulang
Apabila dibandingkan, beberapa corak jelas muncul daripada kajian-kajian di atas:
-
Keluarga halia (Zingiberaceae) kerap mencatatkan bilangan spesies tertinggi, seperti di Ijok [1] dan Donglai Baru [7].
-
Daun ialah bahagian paling kerap digunakan di Terengganu [2], walaupun pengamal di Pahang lebih kerap menyebut akar [3].
-
Masalah perut, demam, kulit dan luka sering disebut sebagai penyakit yang dirawat.
Mengapa Dokumentasi Penting
Pengetahuan yang dikongsi dalam kajian-kajian ini kebanyakannya disimpan oleh golongan tua dan pengamal tradisional. Sebagai contoh, kajian di Pahang hanya melibatkan 11 pengamal, namun mereka menyumbang maklumat tentang 112 spesies [3]. Apabila generasi ini tiada, pengetahuan tersebut boleh hilang jika tidak direkodkan. Laman rumah pula boleh menjadi “bank gen” kecil yang memelihara spesies ubatan di luar hutan [1].
Panduan Praktikal
-
Tanam herba yang biasa digunakan seperti serai, kunyit, pegaga, selasih dan pandan di laman rumah.
-
Rekodkan nama tempatan dan kegunaan herba yang diketahui oleh ibu bapa atau datuk nenek anda.
-
Pastikan identiti tumbuhan sebelum digunakan, kerana sesetengah spesies kelihatan serupa.
-
Basuh ulam dengan bersih sebelum dimakan mentah.
-
Ambil herba secara sederhana dan berhati-hati jika sedang mengambil ubat lain.
-
Jika racun perosak digunakan di kebun herba, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman herba dan ulam di laman rumah.
Kesimpulan
Kajian di Ijok, Terengganu, Pahang dan Kangkar Pulai menunjukkan laman rumah dan kampung Melayu masih menyimpan puluhan hingga lebih seratus spesies tumbuhan ubatan. Ulam pula merangkumi lebih 120 spesies yang digunakan dalam makanan dan perubatan tradisional. Kebanyakan rakyat Malaysia dalam satu tinjauan mengambil herba, tetapi amalan yang betul masih lemah. Menanam dan merekodkan herba di laman rumah merupakan langkah mudah untuk memelihara warisan ini.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor sebelum menggunakan herba untuk merawat penyakit.
Rujukan
[1] M. R. Ramli, P. Milow, and Sorayya Malek (2021). Diversity and traditional knowledge of medicinal plants in home gardens of Kampung Masjid Ijok, Perak, Malaysia. Unknown Journal. DOI: 10.13057/biodiv/d220502. https://consensus.app/papers/details/aec504b7363e5d65bae2929ef413360d/
[2] H. Ong, Rosnaini Mat Zuki, and P. Milow (2011). Traditional Knowledge of Medicinal Plants among the Malay Villagers in Kampung Mak Kemas, Terengganu, Malaysia. Studies on Ethno-Medicine. DOI: 10.1080/09735070.2011.11886407. https://consensus.app/papers/details/5805726072db575b93ccf912acb24e46/
[3] M. Nordin and N. Zakaria (2016). Plants used for medicines by the indigenous Malay of Pahang, Malaysia. Medicinal Plants – International Journal of Phytomedicines and Related Industries. DOI: 10.5958/0975-6892.2016.00017.4. https://consensus.app/papers/details/f1308166836753fb9b7ce3a6bc12509d/
[4] Ali Alsarhan, N. Sultana et al. (2012). Ethnopharmacological survey of medicinal plants in Malaysia, the Kangkar Pulai region. International Journal of Pharmacology. DOI: 10.3923/ijp.2012.679.686. https://consensus.app/papers/details/c7953bca6c405292a59df1e76ce31248/
[5] S. Sreenivasan (2023). A REVIEW ON MALAYSIAN CULINARY HERBS AND ITS PHARMACOLOGICAL PROPERTIES. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH. DOI: 10.36106/ijsr/8326787. https://consensus.app/papers/details/d2ac0084174f56998d3eb44a1b82afee/
[6] E. H. Khairul Ikram, N. Ahmadi et al. (2024). Knowledge, Attitude, and Practices of Traditional Herbs and Spices Consumption among Adults in Malaysia. Jurnal Gizi dan Pangan. DOI: 10.25182/jgp.2024.19.supp.2.173-182. https://consensus.app/papers/details/e6ae90768f5459b7813f9d56b153d957/
[7] M. R. Ramli, Sorayya Malek et al. (2021). Traditional knowledge of medicinal plants in the Kampung Orang Asli Donglai Baru, Hulu Langat, Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d220329. https://consensus.app/papers/details/ec38b7fc4ac25e64812a027650fd2a2d/
Kata Kunci
herba Malaysia, ulam, laman rumah, herba kampung, etnobotani
