Sebelum wujudnya farmasi dan klinik moden, masyarakat di Malaysia bergantung kepada tumbuhan di sekeliling mereka untuk merawat penyakit. Pengetahuan ini diwarisi dari generasi ke generasi, terutamanya dalam kalangan Orang Asli di Semenanjung dan pelbagai etnik di Sabah dan Sarawak. Namun, kajian menunjukkan pengetahuan ini semakin pudar.
Artikel ini meneliti kajian etnobotani tentang penggunaan tumbuhan ubatan oleh komuniti Orang Asli dan masyarakat Borneo di Malaysia.
Orang Asli di Semenanjung Malaysia
Kampung Orang Asli Donglai Baru, Hulu Langat, Selangor. Tinjauan etnobotani di kampung ini merekodkan 39 spesies tumbuhan ubatan daripada 22 famili [1]. Famili Zingiberaceae (keluarga halia), Marantaceae, Leguminosae dan Lamiaceae mencatatkan bilangan spesies tertinggi [1]. Bahagian tumbuhan yang paling kerap digunakan ialah daun (25%), diikuti akar (20%) [1]. Masalah gastrousus seperti sakit perut, cirit-birit, ketidakhadaman dan kembung merupakan penyakit yang paling kerap dirawat [1].
Kampung Bawong, Perak. Kajian terhadap 16 informan berumur 35 hingga 65 tahun merekodkan 62 spesies tumbuhan daripada 36 famili [2]. Majoriti Orang Asli di kampung ini masih bergantung kepada tumbuhan tempatan sebagai sumber ubat utama mereka [2].
Orang Asli di Terengganu. Kajian di ketiga-tiga kampung penempatan semula di Terengganu merekodkan 106 spesies daripada 55 famili tumbuhan yang digunakan [3]. Kebanyakan komuniti Orang Asli di sini masih bergantung kepada tumbuhan dan herba untuk merawat penyakit [3].
Temiar di Kelantan. Kajian terhadap 250 responden di Kampung Pasik merekodkan 18 spesies tumbuhan ubatan yang digemari [4]. Menariknya, 94% sumber tumbuhan ubatan ini merupakan spesies yang ditanam, manakala hanya 4.4% ditemui liar di hutan [4]. Kaedah penyediaan yang paling biasa ialah merebus (27.56%) dan menumbuk (27.45%) [4].
Jah Hut di Pahang. Kajian etnobotani dalam kalangan Jah Hut di bahagian tengah Semenanjung merekodkan 16 spesies tumbuhan yang biasa digunakan untuk merawat penyakit biasa [5].
Bateq di Taman Negara. Temu bual dengan 12 orang dewasa Bateq di Kuala Sat mendapati semua peserta menggunakan tumbuhan ubatan untuk pelbagai tujuan kesihatan [6]. Golongan lebih tua mempunyai lebih banyak pengetahuan tradisional yang diperoleh daripada orang tua mereka [6].
Rawatan Malaria Tradisional
Tinjauan etnobotani pertama berasaskan komuniti di Semenanjung Malaysia melibatkan 233 isi rumah Orang Asli dan luar bandar serta pengamal perubatan tradisional di kawasan endemik malaria [7]. Sebanyak 19 spesies daripada 17 famili dikenal pasti, dan 12 daripadanya belum pernah didokumenkan untuk rawatan malaria di Malaysia [7].
Masyarakat di Sabah
Murut. Kajian etnobotani dalam kalangan Murut di Sabah mencatatkan 91 spesies tumbuhan, termasuk 68 spesies tumbuhan ubatan [8].
Lima etnik. Ulasan tentang amalan perubatan tradisional di Sabah membincangkan penggunaan tumbuhan oleh lima etnik, iaitu Kadazan/Dusun, Bajau, Murut, Lundayeh dan Rungus [9]. Pengkaji menyatakan pengetahuan tradisional di Sabah masih kurang didokumenkan walaupun negeri ini kaya dengan pelbagai spesies flora [9].
Masyarakat di Sarawak
Bidayuh. Tinjauan terhadap 226 isi rumah Bidayuh di daerah Padawan, Bau dan Siburan merekodkan 44 spesies tumbuhan ubatan untuk merawat 25 penyakit [10]. Lima penyakit utama yang dirawat ialah demam, luka, penjagaan selepas bersalin, tekanan darah tinggi dan penyakit kulit [10].
Melanau Igan. Kajian terhadap 71 responden dari lima kampung Melanau Igan merekodkan 72 spesies tumbuhan [11]. Bunga raya, limau nipis, jambu batu, rumput tahi ayam (Ageratum conyzoides) dan lemon merupakan lima tumbuhan dengan sebutan terbanyak [11]. Wanita memainkan peranan penting dalam perubatan tradisional komuniti ini kerana tanggungjawab mereka dalam penjagaan isi rumah [11].
Punan. Kajian di dua rumah panjang Punan di Tatau merekodkan 19 spesies daripada 17 famili [12]. Dua spesies yang membimbangkan dari segi pemuliharaan dikenal pasti, iaitu Cissus rostrata (Terancam Kritikal di peringkat serantau) dan Coscinium fenestratum (Terdedah) [12].
Mengapa Pengetahuan Ini Semakin Pudar?
Kajian di Sabah menyenaraikan beberapa sebab populariti tumbuhan tradisional dalam kalangan Murut semakin pudar [8]:
-
Penghijrahan.
-
Sekatan agama.
-
Hilang minat generasi muda.
-
Kebergantungan tinggi kepada ubat moden.
-
Pembukaan hutan untuk pertanian dan pembalakan yang menjadikan sumber berkurangan.
Di Taman Negara pula, cabaran mendapatkan tumbuhan di kawasan terpencil dan kemudahan ubat moden menyumbang kepada penurunan penggunaan tumbuhan tradisional [6].
Kepentingan Dokumentasi
Pengkaji menekankan bahawa dokumentasi pengetahuan tradisional tentang tumbuhan ubatan adalah penting sebelum ia hilang sepenuhnya akibat kehilangan habitat semula jadi dan pemergian generasi lebih tua [1]. Pemeliharaan dan rekod penggunaan etnobotani merupakan kewajipan untuk mengekalkan sumber perubatan dan budaya manusia [2].
Namun, kebanyakan kajian ini juga menegaskan bahawa tuntutan perubatan tradisional masih perlu disahkan secara saintifik dan klinikal [3].
Panduan Praktikal
-
Hormati pengetahuan tradisional dan hak komuniti asal ke atas pengetahuan tersebut.
-
Dokumentasikan pengetahuan herba dalam keluarga dan komuniti anda sebelum ia hilang.
-
Tanam herba yang biasa digunakan di kawasan sendiri untuk mengurangkan tekanan terhadap hutan.
-
Jangan menuai spesies terancam dari hutan.
-
Jangan gantikan rawatan perubatan dengan ubat tradisional untuk penyakit serius tanpa nasihat doktor.
-
Jika racun perosak digunakan di kebun herba, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman herba tempatan.
Kesimpulan
Kajian etnobotani di seluruh Malaysia, dari Hulu Langat hingga Tatau, merekodkan ratusan spesies tumbuhan ubatan yang masih digunakan oleh komuniti Orang Asli dan masyarakat Borneo. Masalah gastrousus, demam dan luka antara penyakit yang paling kerap dirawat. Namun, pengetahuan ini semakin pudar akibat penghijrahan, kehilangan minat generasi muda dan pembukaan hutan. Dokumentasi, pemuliharaan dan pengesahan saintifik amat diperlukan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor sebelum menggunakan sebarang ubat tradisional.
Rujukan
[1] M. R. Ramli, Sorayya Malek et al. (2021). Traditional knowledge of medicinal plants in the Kampung Orang Asli Donglai Baru, Hulu Langat, Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d220329. https://consensus.app/papers/details/ec38b7fc4ac25e64812a027650fd2a2d/
[2] Anbu Jeba Sunilson John Samuel, Anandarajagopal Kalusalingam et al. (2010). Ethnomedical survey of plants used by the Orang Asli in Kampung Bawong, Perak, West Malaysia. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. DOI: 10.1186/1746-4269-6-5. https://consensus.app/papers/details/81c4c5e12b885e5a803b1d18854293c7/
[3] Muhammad Fuad Abdullah, E. Pesiu et al. (2021). EXPLORING ETHNOMEDICINE PLANTS USED BY THE INDIGENOUS COMMUNITIES IN TERENGGANU, MALAYSIA: HUMAN HEALTH AND THE ENVIRONMENT. Malaysian Journal of Public Health Medicine. DOI: 10.37268/mjphm/vol.21/no.2/art.1084. https://consensus.app/papers/details/e9288fd4565d5839898b766f51538922/
[4] Pakhriazad Hassan Zaki, S. Gandaseca et al. (2019). Traditional usage of medicinal plants by Temiar tribes in the State of Kelantan, Peninsular Malaysia. Forest and Society. DOI: 10.24259/fs.v3i2.6424. https://consensus.app/papers/details/b1ea2402204b51588c1942136b556dfa/
[5] K. Lin (2005). Ethnobotanical study of medicinal plants used by the Jah Hut peoples in Malaysia. Indian journal of medical sciences. DOI: 10.4103/0019-5359.16121. https://consensus.app/papers/details/02512e681417561fbc5e965219734bee/
[6] Mohd Shahezwan Abd Wahab, Aida Azlina Ali et al. (2025). Qualitative Exploration of the Use, Knowledge and Perceptions of Medicinal Plants Among Bateq Villagers in Taman Negara, Malaysia. Malaysian Journal of Medicine and Health Sciences. DOI: 10.47836/mjmhs.21.1.2. https://consensus.app/papers/details/78aef32d0d225a67aaf5e0f9ed3c1037/
[7] A. Al-Adhroey, Zurainee Mohamed Nor et al. (2010). Ethnobotanical study on some Malaysian anti-malarial plants: a community based survey. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2010.08.006. https://consensus.app/papers/details/49306f0bec225a9d9c621ef64654e140/
[8] J. Kulip (2003). An ethnobotanical survey of medicinal and other useful plants of Muruts in Sabah, Malaysia. Unknown Journal. DOI: 10.7751/telopea20035608. https://consensus.app/papers/details/a812eba049ca5dc3aee48463ef933942/
[9] A. Haris, Nico Arnoly Nawan et al. (2023). Medicinal Plant Applications as Traditional and Complementary Medicine by Sabah Ethnicities and the Regulations and Economic View in Malaysia’s Healthcare Industry: A Mini Review. Pharmacognosy Reviews. DOI: 10.5530/097627870307. https://consensus.app/papers/details/1029883bb98c5f6499bf059726cf4fea/
[10] V. Patrick, T. Noweg, and J. Nelson (2023). Utilization of Traditional Medicinal Plants by Bidayuh Communities in Sarawak, Malaysia. Journal of Herbs, Spices & Medicinal Plants. DOI: 10.1080/10496475.2022.2140739. https://consensus.app/papers/details/94549bf023b35615adda4001ed6d6de8/
[11] K. Rajoo, Nurul Azwany Umayrah, and Philip Lepun (2024). Ethnomedicinal study of medicinal plants used by the Melanau Igan Community of Sarawak. Ethnobotany Research and Applications. DOI: 10.32859/era.27.9.1-31. https://consensus.app/papers/details/a259bc78b8a25d7a8cd593eef77f23ab/
[12] K. Rajoo, Philip Lepun et al. (2025). Ethnobotanical Survey of Medicinal Plants Used by the Punan People of Sarawak, Borneo: A Conservation Perspective. Tropical Conservation Science. DOI: 10.1177/19400829251328561. https://consensus.app/papers/details/687332be621557ddaa2e72cb94e9be19/
Kata Kunci
herba Malaysia, Orang Asli, etnobotani, Sabah, Sarawak, perubatan tradisional
