Bagi kebanyakan rakyat Malaysia, sagu dikenali sebagai bahan kuih atau mutiara sagu dalam pencuci mulut. Namun, tidak ramai tahu bahawa sagu datang daripada batang pokok palma, iaitu pokok sagu atau rumbia (Metroxylon sagu). Pokok ini sangat penting di Sarawak, khususnya di kawasan tanah gambut. Artikel ini meneliti biologi, potensi hasil dan cabaran penanaman sagu berdasarkan kajian saintifik.
Palma yang Unik: Kanji Disimpan dalam Batang
Kebanyakan kanji komersial datang daripada bijirin (jagung, gandum, beras), ubi (kentang, ubi keledek), akar (ubi kayu) atau kekacang [1]. Kanji sagu mungkin satu-satunya contoh kanji komersial yang datang daripada batang palma [1]. Pokok sagu mampu hidup dalam persekitaran paya gambut yang mencabar [1].
Satu kajian menyatakan pokok sagu ialah antara tanaman makanan yang kurang dimanfaatkan tetapi berpotensi mengukuhkan program keselamatan makanan, terutamanya di Sarawak [2]. Ia tumbuh dengan baik di kawasan paya air tawar dan unik kerana menyimpan kanji di dalam batang [2].
Potensi Hasil yang Tinggi
Menurut ulasan Karim dan rakan-rakan (2008) [1]:
Terdapat kira-kira 2 juta hektar hutan sagu semula jadi dan 0.14 juta hektar sagu yang ditanam di Asia dan Pasifik.
Dengan amalan pertanian teratur, pokok sagu berpotensi menghasilkan sehingga 25 tan kanji sehektar setahun.
Hasil kanji sagu seunit kawasan boleh mencecah 3 hingga 4 kali lebih tinggi daripada beras, jagung atau gandum, dan kira-kira 17 kali lebih tinggi daripada ubi kayu.
Satu kertas lain menyatakan sebatang batang sagu yang dituai seberat satu tan biasanya menghasilkan 200 kg kanji sagu kering [3].
Sagu di Sarawak
Kajian tesis Jong (1995) memberikan gambaran awal tentang penanaman sagu di Sarawak [4]:
Sagu telah lama menjadi tanaman komersial pekebun kecil di tanah gambut Sarawak.
Pada masa kajian, Sarawak mengeksport hampir 50,000 tan kanji sagu kering udara.
Sejak 1982, Kerajaan Sarawak berusaha meningkatkan penanamannya kerana sagu ialah antara sedikit tanaman yang boleh ditanam dengan agak berjaya di tanah gambut dalam yang basah.
Stesen penyelidikan ditubuhkan di Sungai Talau dan makmal di Mukah.
Kajian genetik terkini membandingkan populasi sagu di Mukah, Pusa dan Samarahan, dan mendapati Mukah mempunyai kepelbagaian genetik lebih tinggi [5]. Kebanyakan variasi (99%) didapati dalam populasi, bukan antara populasi [5].
Kitaran Hidup Pokok Sagu
Berdasarkan kajian Jong [4]:
| Peringkat | Anggaran masa selepas ditanam |
|---|---|
| Peringkat roset (tiada batang) | Kira-kira 5.5 tahun |
| Permulaan pembungaan | 12.5 tahun |
| Buah gugur selesai | 14.5 tahun |
Kandungan kanji meningkat dengan kematangan sehingga pembungaan, dengan kandungan maksimum 18–20% antara peringkat batang penuh dan pembungaan [4]. Selepas itu, kandungan kanji menurun dengan mendadak kepada sekitar 4–6% [4]. Ini kerana kanji dalam batang digunakan untuk membentuk jambak bunga yang besar. Oleh itu, masa menuai sangat penting.
Faktor yang Mempengaruhi Hasil Kanji
Satu ulasan menyatakan hasil kanji sagu berkait rapat dengan pengeluaran biojisim, dan dipengaruhi dengan signifikan oleh peringkat penuaian, varieti tempatan, persekitaran dan kaedah penanaman [6]. Ulasan ini juga menyatakan tempoh menuai yang panjang menyebabkan petani kurang berminat untuk menanam sagu secara aktif [6]. Kebanyakan sagu ditanam di ladang kecil dalam keadaan separa liar [6].
Kajian Jong mencadangkan jarak tanaman sekitar 10 m bagi sagu di tanah gambut [4]. Kajian juga mendapati anak sulur (suckers) yang ditanam dalam tempoh tiga hari selepas dipisahkan daripada pokok induk mempunyai kadar hidup lebih baik [4].
Cabaran di Tanah Gambut
Satu ulasan agronomi menjangkakan hasil sagu di tanah gambut yang ditanam kekal kira-kira 25% lebih rendah berbanding tanah mineral [7]. Fenomena sagu “tidak berbatang” (non-trunking) juga diperhatikan sebagai isu utama yang mengehadkan hasil kanji, terutamanya di kawasan gambut dalam [8]. Kajian proteomik di Sarawak mendapati perbezaan protein antara pokok berbatang dan tidak berbatang, berkaitan dengan fotosintesis, metabolisme dan tekanan oksidatif [8].
Nilai Pemakanan dan Kegunaan
Satu ulasan menyatakan kanji sagu mempunyai kandungan amilosa dan kanji rintang yang tinggi, yang menyokong peranannya dalam diet indeks glisemik rendah dan prebiotik [9]. Kegunaan tradisional termasuk ambuyat [9]. Namun, ulasan yang sama menyatakan kesan kesihatan sagu masih memerlukan pengesahan klinikal [9].
Dari segi industri, kanji sagu berpotensi digunakan untuk pelbagai produk seperti maltodekstrin, kanji terubah suai, perekat, makanan ternakan dan bahan bakeri [3]. Penggunaan piawaian kanji sagu ditapis MS2410 dianggap langkah penting untuk mencapai kualiti kanji yang diperlukan [3].
Panduan Praktikal
Tuai pada peringkat yang betul, iaitu sebelum pembungaan, untuk mendapatkan kandungan kanji maksimum.
Tanam anak sulur dengan segera selepas dipisahkan daripada pokok induk.
Pertimbangkan jarak tanaman yang sesuai di tanah gambut.
Bagi petani dan pengusaha sagu, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang bahan tanaman, pengurusan tanah gambut dan pemprosesan kanji.
Kesimpulan
Pokok sagu ialah palma unik yang menyimpan kanji dalam batangnya dan mampu tumbuh di tanah gambut basah yang sukar untuk tanaman lain. Potensi hasil kanjinya jauh lebih tinggi daripada beras, jagung atau ubi kayu. Sarawak merupakan pusat utama sagu di Malaysia. Namun, tempoh matang yang panjang, fenomena tidak berbatang di gambut dalam, dan hasil lebih rendah di tanah gambut merupakan cabaran yang perlu diatasi melalui penyelidikan dan amalan agronomi yang baik.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Sebahagian data adalah daripada kajian lama dan mungkin telah berubah. Rujuk Jabatan Pertanian atau MARDI untuk maklumat terkini tentang penanaman sagu.
Rujukan
[1] A. Karim et al. (2008). Starch from the Sago (Metroxylon sagu) Palm Tree-Properties, Prospects, and Challenges as a New Industrial Source for Food and Other Uses. Comprehensive reviews in food science and food safety. DOI: 10.1111/j.1541-4337.2008.00042.x.
[2] Lim WhyeKit et al. (2019). Sago palm (Metroxylon sagu Rottb.): now and beyond. Pertanika journal of tropical agricultural science.
[3] Rinani Shima Abd Rashid et al. (2024). Sago palm (Metroxylon sagu Rottb.) as a new industrial source for value-added product. AIP Conference Proceedings. DOI: 10.1063/5.0195491.
[4] F. Jong (1995). Research for the development of sago palm (Metroxylon sagu Rottb.) cultivation in Sarawak, Malaysia. Unknown Journal. DOI: 10.18174/206777.
[5] Mehvish Nisar et al. (2022). Assessment of the genetic variations of sago palm Metroxylon sagu in three regions of Sarawak, Malaysia using amplified fragment length polymorphism (AFLP) marker. Chemical and Biological Technologies in Agriculture. DOI: 10.1186/s40538-022-00315-1.
[6] S. N. David Chua et al. (2021). Sago palm (Metroxylon sagu) starch yield, influencing factors and estimation from morphological traits. Advances in Materials and Processing Technologies. DOI: 10.1080/2374068x.2021.1878702.
[7] M. Flach et al. (1988). Revival of an ancient starch crop: a review of the agronomy of the sago palm. Agroforestry Systems. DOI: 10.1007/bf00046972.
[8] H. Hussain et al. (2019). Proteomics of Sago Palm Towards Identifying Contributory Proteins in Stress-Tolerant Cultivar. The Protein Journal. DOI: 10.1007/s10930-019-09878-9.
[9] Said Moshawih et al. (2025). Exploring the nutritional, cultural, and industrial significance of Metroxylon sagu. Discover Food. DOI: 10.1007/s44187-025-00638-6.
