Pokok bandar bukan sahaja menyejukkan, tetapi juga menyimpan karbon. Dalam masa yang sama, pokok itu sendiri terdedah kepada kesan perubahan iklim seperti banjir, ribut dan kemarau. Artikel ini membincangkan peranan tanaman landskap dalam menghadapi perubahan iklim berdasarkan kajian di Malaysia dan antarabangsa.
Pokok sebagai Penyimpan Karbon
Pembandaran mencetuskan pelepasan karbon yang tinggi dan memburukkan pemanasan global. Pokok menyediakan perkhidmatan ekosistem penting termasuk penyimpanan dan penyerapan karbon, tetapi keupayaannya berbeza mengikut spesies [1].
Kajian di Iskandar Malaysia
Kajian terhadap 2,245 pokok bandar dari Majlis Bandaraya Johor Bahru dan Majlis Perbandaran Pasir Gudang menggunakan persamaan alometrik untuk menganggar karbon [1]:
| Spesies | Nama tempatan | Simpanan karbon (kg sepokok) | Penyerapan (kg sepokok setahun) |
|---|---|---|---|
| Pterocarpus indicus | Angsana | 2,019 | 78 |
| Alstonia angustifolia | Pulai | 1,531 | 61 |
| Syzygium grande | Jambu laut | 615 | 30 |
| Pongamia pinnata | Mempari | 321 | 17 |
| Hopea odorata | Merawan siput jantan | 244 | 13 |
Dari segi penyelenggaraan, mempari mendapat skor tertinggi (94), diikuti jambu laut (91), pulai (90), merawan (90) dan angsana (83). Penyelidik menyimpulkan kelima-lima spesies ini paling sesuai untuk taman dan tepi jalan kerana kapasiti karbon yang tinggi dan penyelenggaraan yang rendah [1].
Pokok Juga Terancam oleh Iklim
Penilaian 220 spesies
Perubahan iklim membawa tekanan haba kepada bandar Malaysia, diburukkan lagi oleh kelembapan tinggi dan kesan pulau haba bandar. Walaupun pokok berkesan menurunkan suhu, sensitivitinya terhadap kesan perubahan iklim memerlukan pemilihan spesies yang teliti [2].
Pakar menilai 220 spesies pokok di Malaysia dan mendapati [2]:
Sensitiviti air masin mempunyai bahagian spesies sensitif tertinggi.
Sensitiviti banjir di tempat kedua.
Kerentanan kepada pemangsaan, parasit atau penyakit serta sensitiviti kepada ribut juga membimbangkan.
Data tentang sensitiviti air masin, banjir dan suhu tinggi masih terhad.
Tekanan bandar
Persekitaran bandar memberi tekanan kepada pokok bukan sahaja melalui pencemaran, tetapi juga haba dan kemarau. Tekanan ini meningkatkan kematian pucuk, manakala jangkitan kulat pereput kayu yang terkumpul selama bertahun-tahun meningkatkan bahaya pokok tumbang [3]. Amalan seperti pengairan dan sungkupan disyorkan [3].
Masa Depan: Simulasi George Town
Simulasi di George Town, Pulau Pinang menggunakan spesies pokok bandar Malaysia yang mempunyai sensitiviti rendah hingga sederhana terhadap perubahan iklim. Penanaman pokok jalan boleh mengurangkan indeks suhu UTCI antara 3°C hingga 7°C menjelang 2050, bergantung pada orientasi jalan dan bilangan baris pokok [4]. Penyelidik menyatakan pokok jalan berpotensi mengekalkan suhu di bawah paras yang mengancam nyawa dan mengurangkan kos tenaga [4].
Landskap Mempunyai Jejak Karbon Paling Rendah
Ulasan kelestarian pengeluaran tanaman hiasan mendapati pengeluaran tumbuhan landskap mempunyai kesan alam sekitar paling rendah antara semua produk florikultur, kerana tempoh pengeluaran yang panjang membolehkan penyerapan karbon [5].
Bumbung Hijau dan Karbon
Bagi bangunan, bumbung hijau sering dipromosikan untuk penyerapan karbon. Namun, kajian 12 bumbung hijau ekstensif di Belgium mendapati potensi penyerapan karbon terhad. Bumbung dengan tumbuhan pelbagai mempunyai simpanan karbon purata 1,600 g/m², hampir dua kali ganda berbanding bumbung yang kurang spesies (860 g/m²) [6].
Pokok Mana untuk Masa Depan?
1. Pilih spesies berkapasiti karbon tinggi dan mudah diselenggara, seperti yang dikenal pasti di Iskandar Malaysia [1].
2. Elakkan spesies sensitif banjir di kawasan rendah [2].
3. Elakkan spesies sensitif air masin di kawasan pantai [2].
4. Pantau kesihatan pokok untuk mengesan pereputan kayu awal [3].
5. Siram dan sungkup pokok muda semasa kemarau [3].
Had Bukti
Anggaran karbon menggunakan persamaan alometrik, dan penyelidik sendiri mengakui maklumat tentang anggaran sebenar simpanan dan penyerapan karbon pokok di kawasan tropika masih terhad [1]. Pangkalan data ketahanan iklim juga dijangka berkembang apabila pengetahuan bertambah [2].
Pokok Lebih Tinggi, Penyejukan Lebih Besar
Analisis 596 bandar di seluruh dunia mendapati setiap pertambahan 1 meter ketinggian pokok dikaitkan dengan penurunan suhu permukaan sekitar 0.16°C, dan ciri tiga dimensi pokok menyumbang lebih banyak kepada penyejukan berbanding faktor persekitaran [7]. Ini menunjukkan kepentingan mengekalkan pokok matang yang tinggi, bukan sekadar menanam anak pokok baharu.
Pokok Dinilai sebagai Penunjuk Bandar
Pokok berfungsi sebagai penunjuk biologi keadaan bandar melalui ciri morfologi dan kajian lingkaran tahunan kayu. Kajian lingkaran tahunan membantu mengenal pasti tahun pertumbuhan yang luar biasa baik atau buruk, sekali gus membantu pemilihan spesies yang sesuai untuk bandar [3]. Pengukuran toleransi kemarau seluruh pokok juga boleh membantu memilih spesies yang lebih tahan [3].
Kesimpulan
Pokok landskap di Malaysia boleh menyimpan ratusan hingga ribuan kilogram karbon setiap satu, dengan angsana dan pulai antara yang tertinggi di Iskandar Malaysia. Namun, pokok juga terdedah kepada banjir, air masin dan ribut. Pemilihan spesies yang tahan iklim dan mudah diselenggara merupakan kunci landskap bandar yang lestari.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Anggaran karbon adalah berdasarkan kajian tertentu dan mungkin berbeza mengikut lokasi. Dapatkan nasihat pihak berkuasa tempatan dan arkitek landskap berdaftar untuk projek penanaman.
Rujukan
[1] R. Abdullah (2019). Tree species for urban parks and roadside based on carbon storage, sequestration and maintenance in Iskandar Malaysia. Unknown Journal.
[2] Sofia Castelo et al. (2023). A study of climate resilience in urban tree species of Peninsular Malaysia. Eco Cities. DOI: 10.54517/ec.v5i1.2685.
[3] U. Lüttge et al. (2020). Trees: structure and function and the challenges of urbanization. Trees. DOI: 10.1007/s00468-020-01964-1.
[4] Sofia Castelo et al. (2024). The Impact of Street Trees on Temperature Reduction in a Nature-Based Climate Adaptation Program in George Town, Malaysia. Climate. DOI: 10.3390/cli12100154.
[5] A. Darras (2020). Implementation of Sustainable Practices to Ornamental Plant Cultivation Worldwide: A Critical Review. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy10101570.
[6] Laure Steenaerts et al. (2026). The influence of green roof features on their carbon and nutrient stocks. Urban Ecosystems. DOI: 10.1007/s11252-025-01898-x.
[7] Tingting He et al. (2024). Quantifying the impact of urban trees on land surface temperature in global cities. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. DOI: 10.1016/j.isprsjprs.2024.03.007.
