Pokok tepi jalan memberikan teduhan dan keindahan, tetapi pokok yang salah di tempat yang salah boleh merosakkan jalan, laluan pejalan kaki dan utiliti bawah tanah, malah tumbang dan membahayakan nyawa. Penyelidik di Malaysia telah membangunkan beberapa model pemilihan spesies pokok tepi jalan. Artikel ini merumuskan dapatan mereka.
Masalah Pokok Tepi Jalan di Malaysia
Kajian Hasan dan rakan (2018) melaporkan aduan awam berkaitan masalah pokok tepi jalan, seperti pokok tumbang, meningkat sebanyak 39% dari 2014 hingga 2016, satu perkara yang membimbangkan pihak berkuasa tempatan [1].
Pokok tepi jalan juga diakui memberi “perkhidmatan buruk” seperti merosakkan permukaan jalan, laluan pejalan kaki dan utiliti bawah tanah. Spesies yang salah di tempat yang salah boleh membawa akibat alam sekitar, sosial dan ekonomi yang besar [2].
Faktor Pemilihan Menurut Pakar
15 faktor penting
Kajian terhadap arkitek landskap dan pakar di Lembah Klang mengenal pasti 15 faktor penting dalam pemilihan pokok tepi jalan [3]:
1. Saiz dan tabiat pertumbuhan
2. Spesies asli dan tempatan
3. Kebolehsuaian
4. Keperluan penyelenggaraan
5. Ketahanan angin
6. Akar tidak invasif
7. Ketumpatan kanopi
8. Keperluan tanah
9. Nilai estetik
10. Sokongan kepada hidupan liar
11. Kepentingan budaya
12. Input pihak berkepentingan
13. Jangka hayat
14. Toleransi bandar
15. Ketahanan perosak dan penyakit
10 atribut tambahan
Kajian lanjutan melalui temu bual di Dewan Bandaraya Kuala Lumpur, Majlis Bandaraya Petaling Jaya, Majlis Perbandaran Selayang dan Majlis Perbandaran Subang Jaya, yang disahkan oleh lima arkitek landskap berdaftar, menambah 10 atribut [2]:
Sifat invasif akar
Kerapuhan kayu dan risiko dahan jatuh
Potensi alahan
Kadar pertumbuhan dan pengurusan kanopi
Keserasian dengan infrastruktur bandar
Toleransi kemarau dan pencemaran
Ketahanan api
Tarikan hidupan liar dan pengurusan perosak
Ketekalan estetik dan persepsi awam
Kestabilan struktur dan ketahanan angin
Morfologi pokok
Model pemilihan pokok jalan yang lain menekankan ciri morfologi seperti struktur akar, saiz kanopi dan corak pertumbuhan untuk mengelakkan kerosakan infrastruktur dan mengurangkan kos penyelenggaraan [4].
Pokok yang Mudah Diselenggara: Kajian di Iskandar Malaysia
Kajian data pokok bandar dari Majlis Bandaraya Johor Bahru dan Majlis Perbandaran Pasir Gudang memberikan skor penyelenggaraan, dengan skor lebih tinggi bermaksud kurang penyelenggaraan [5]:
| Spesies | Nama tempatan | Skor (maksimum 300) |
|---|---|---|
| Mimusops elengi | Bunga tanjung | 300 |
| Cinnamomum verum | Kayu manis | 297 |
| Hopea odorata | Merawan siput jantan | 283 |
| Khaya senegalensis | Mahogani Afrika | 245 (penyelenggaraan tinggi) |
Penyelidik menyatakan pokok yang berasal dari hutan seperti bunga tanjung dan kayu manis biasanya lebih tahan dan boleh bertoleransi dengan pelbagai keadaan [5].
Ketahanan Iklim
Pakar menilai 220 spesies pokok bandar dan luar bandar di Malaysia berdasarkan lapan kriteria ketahanan iklim [6]:
Sensitiviti air masin mempunyai bahagian spesies sensitif tertinggi, diikuti sensitiviti banjir.
Berdasarkan unjuran iklim serantau, perancang perlu mengutamakan spesies yang kurang sensitif terhadap banjir.
Penyelidik membangunkan pangkalan data dalam talian kolaboratif untuk membantu pemilihan spesies di Malaysia.
Contoh Komposisi Sebenar: Shah Alam
Kajian di Seksyen 15 dan 16, Shah Alam merekodkan 5,523 pokok tepi jalan. Famili Fabaceae paling dominan, dan tiga spesies utama iaitu batai laut atau jemerlang (Peltophorum pterocarpum), angsana (Pterocarpus indicus) dan palma raja (Roystonea regia) menyumbang 14.7% pokok yang ditanam [7].
Pendekatan Antarabangsa
Di Hong Kong, pendekatan pemilihan pokok berdasarkan morfologi bandar meningkatkan keselesaan terma sehingga dua kali ganda berbanding pemilihan tanpa maklumat [8].
Pangkalan data Citree di Eropah menilai lebih 390 tumbuhan berkayu untuk membantu mengelakkan kesilapan perancangan yang membawa kos ekologi dan ekonomi tinggi [9].
Panduan Ringkas
1. Elakkan pokok berakar invasif berhampiran jalan dan paip [2].
2. Pilih spesies berkayu kuat untuk mengurangkan risiko dahan patah [2].
3. Utamakan spesies asli yang terbukti tahan [5][3].
4. Pertimbangkan risiko banjir di kawasan rendah [6].
5. Rujuk pihak berkuasa tempatan dan arkitek landskap berdaftar sebelum menanam di kawasan awam.
Kebanyakan Spesies Boleh Sesuai, Tetapi Tidak Semua
Kajian kesesuaian pokok di kampus Universitas Sebelas Maret, Indonesia mendapati 65% daripada 106 spesies mempunyai kesesuaian tinggi untuk ruang hijau bandar, tetapi 3% mempunyai kesesuaian rendah [10]. Penilaian sistematik seperti ini membantu mengelakkan spesies bermasalah.
Pokok Juga Menyejukkan Jalan
Simulasi di George Town, Pulau Pinang menggunakan spesies pokok yang biasa ditanam di bandar Malaysia dan mempunyai sensitiviti rendah hingga sederhana terhadap perubahan iklim. Penanaman pokok jalan berpotensi menurunkan indeks suhu antara 3°C hingga 7°C bergantung pada orientasi jalan dan bilangan baris [11].
Kesimpulan
Penyelidik Malaysia telah mengenal pasti puluhan faktor dalam pemilihan pokok tepi jalan, daripada sifat akar hingga ketahanan iklim. Spesies seperti bunga tanjung, kayu manis dan merawan menunjukkan keperluan penyelenggaraan yang rendah di Iskandar Malaysia. Pemilihan yang tepat boleh mengurangkan aduan, kos dan risiko keselamatan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Penanaman dan penebangan pokok di kawasan awam tertakluk kepada peraturan pihak berkuasa tempatan. Dapatkan nasihat arkitek landskap atau arboris bertauliah.
Rujukan
[1] R. Hasan et al. (2018). DEVELOPING MALAYSIAN ROADSIDE TREE SPECIES SELECTION MODEL IN URBAN AREAS. PLANNING MALAYSIA JOURNAL. DOI: 10.21837/pmjournal.v16.i7.515.
[2] Ramly Hasan et al. (2025). Roadside Trees Species Selection Model for Environmental Health and Public Safety in MalaysiaRoadside Trees Species Selection Model for Environmental Health and Public Safety in Malaysia. Journal of Tropical Resources and Sustainable Science (JTRSS). DOI: 10.47253/jtrss.v13i3.2009.
[3] Ramly Hasan et al. (2023). Determination Factors of Roadside Tree Species Selection Model for Sustainable Smart City. BIO Web of Conferences. DOI: 10.1051/bioconf/20237303007.
[4] Sabarudin Buang et al. (2025). Optimizing Street Tree Selection Model for Sustainable Urban Landscapes in Malaysia. ALAM CIPTA International Journal Of Sustainable Tropical Design & Practice. DOI: 10.47836/ac.18.s2.paper07.
[5] Abdullah Rohayu et al. (2018). Identification of suitable trees for urban parks and roadsides in iskandar malaysia. Chemical engineering transactions. DOI: 10.3303/cet1863065.
[6] Sofia Castelo et al. (2023). A study of climate resilience in urban tree species of Peninsular Malaysia. Eco Cities. DOI: 10.54517/ec.v5i1.2685.
[7] Hasya Hannani Ruziman et al. (2023). Toward healthy urban streets: Diversity of roadside tree species in industrial area of Shah Alam, Selangor, Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d240520.
[8] T. Morakinyo et al. (2020). Right tree, right place (urban canyon): Tree species selection approach for optimum urban heat mitigation – development and evaluation. The Science of the total environment. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2020.137461.
[9] J. Vogt et al. (2016). Citree: a database supporting tree selection for urban areas in temperate climate. Landscape and Urban Planning. DOI: 10.1016/j.landurbplan.2016.06.005.
[10] Inggrid Trifena Yulia et al. (2023). Assessing the suitability of tree species for urban green space in a tropical university campus in Surakarta, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d240345.
[11] Sofia Castelo et al. (2024). The Impact of Street Trees on Temperature Reduction in a Nature-Based Climate Adaptation Program in George Town, Malaysia. Climate. DOI: 10.3390/cli12100154.
