Sejak dahulu, pandan digunakan bukan sahaja untuk mewangikan makanan, tetapi juga untuk membantu mengawet makanan dan minuman. Kajian moden mendapati ekstrak pandan memang mempunyai aktiviti antibakteria. Artikel ini meneliti bukti tentang pandan sebagai agen antibakteria dan pengawet semula jadi.
Penggunaan Tradisional sebagai Pengawet
Pandan wangi telah lama digunakan oleh manusia untuk mengawet makanan dan minuman [1]. Ulasan juga menyebut pandan berpotensi sebagai pengawet makanan dan mempunyai aplikasi industri [2].
Bakteria yang Dihalang
Ekstrak daun pandan dilaporkan menghalang pertumbuhan bakteria yang menyebabkan gangguan gastrousus dan kerosakan makanan, termasuk [1]:
Shigella dysenteriae (punca disentri)
Staphylococcus aureus
Escherichia coli
Pseudomonas aeruginosa
Kajian Makmal Terkini
Indonesia: E. coli dan S. aureus
Kajian 2024 menguji ekstrak etanol pandan terhadap strain E. coli dan S. aureus [3]:
| Bakteria | Zon perencatan (kepekatan 50%) |
|---|---|
| E. coli | 16.44 mm |
| S. aureus | 21.22 mm |
Analisis GC-MS mengesan 52 bahan bioaktif, dengan asid n-heksadekanoik, asid oktadekatrienoik, asid kuinik dan neofitadiena sebagai sebatian utama. Ekstrak juga mempunyai kandungan flavonoid dan polifenol yang tinggi serta aktiviti antioksidan [3].
Ekstrak etil asetat
Kajian 2026 mendapati ekstrak etil asetat daun pandan menghalang S. aureus (29.25 mm) dan Bacillus subtilis (28.95 mm) pada 500 µg/ml, dengan perencatan sederhana terhadap bakteria Gram-negatif Aeromonas hydrophila dan Klebsiella pneumoniae [4]. GC-MS mengesan 26 sebatian termasuk ?-sitosterol dan neofitadiena [4].
Kaedah pengekstrakan
Kajian membandingkan maserasi, ultrabunyi dan soxhlet menggunakan metanol mendapati semua kaedah berkesan mengekstrak sebatian aktif, dan ekstrak pandan dilaporkan mempunyai kesan antibakteria terhadap S. aureus dan S. epidermidis [5].
Kesihatan Mulut
Kajian ekstrak etanol 70% daun pandan di Thailand menguji bakteria mulut [6]:
Ekstrak aktif terhadap Porphyromonas gingivalis (penyakit gusi), Streptococcus mutans (gigi berlubang), S. sanguinis dan S. salivarius.
Kepekatan perencatan minimum antara 32 hingga 125 µg/mL.
Ekstrak turut menunjukkan kesan sitotoksik terhadap sel kanser kepala dan leher di makmal.
Penyelidik mencadangkan potensi terapeutik pandan untuk aplikasi mulut, tetapi penyelidikan lanjut diperlukan [6].
Ulasan Farmakologi
Ulasan 2024 menyatakan aktiviti antimikrob pandan telah ditunjukkan dalam kajian farmakologi moden [7]. Ulasan 2025 pula menyenaraikan kesan antibakteria dan antivirus [8].
Pandan dalam Makanan Ternakan
Kajian menambah serbuk daun pandan (0.5% hingga 2.0%) dalam makanan ayam pedaging peringkat permulaan. Tiada kesan ketara terhadap pengambilan makanan, pertambahan berat badan atau nisbah penukaran makanan [9]. Ini menunjukkan kesan antibakteria di makmal tidak semestinya diterjemahkan kepada manfaat praktikal.
Had Bukti
1. Kebanyakan kajian dibuat di makmal, dalam piring kultur.
2. Kepekatan ekstrak yang digunakan jauh lebih tinggi daripada jumlah pandan dalam masakan.
3. Kesan pengawet dalam makanan sebenar belum banyak dikaji secara sistematik.
Panduan Praktikal
1. Pandan boleh menambah aroma dan mungkin membantu sedikit, tetapi jangan bergantung padanya untuk mengawet makanan.
2. Simpan makanan di dalam peti sejuk dan amalkan kebersihan dapur.
3. Kuih berasaskan santan cepat basi, walaupun mengandungi pandan.
4. Jangan gunakan ekstrak pandan untuk merawat jangkitan; dapatkan rawatan doktor.
5. Jaga kebersihan mulut dengan memberus gigi dan berjumpa doktor gigi secara berkala.
Mengapa Pandan Mungkin Menghalang Bakteria?
Kajian simulasi molekul mendapati sebatian utama ekstrak pandan mempunyai afiniti ikatan yang tinggi terhadap protein sasaran bakteria, sekali gus berpotensi menghalang aktivitinya [3]. Pandan juga mengandungi kumpulan sebatian seperti alkaloid, saponin, flavonoid dan tanin yang mempunyai peranan dalam aktiviti antibakteria [9].
Ulasan kegunaan pandan dalam industri makanan menyatakan aroma pandan iaitu 2AP boleh terurai apabila dipanaskan [1]. Ini bermaksud memasak pada suhu tinggi mungkin mengurangkan sebahagian sebatian aktif.
Pandan dalam Industri Makanan
Pandan wangi digunakan dalam industri makanan dan minuman untuk meningkatkan perisa dan warna [1]. Daun pandan tidak berduri dan sering ditanam di kebun rumah, menjadikannya mudah didapati [1].
Aktiviti Anti-biofilem
Ekstrak etanol bahagian atas pokok pandan sebelum ini dilaporkan mempunyai aktiviti anti-biofilem, iaitu keupayaan menghalang pembentukan lapisan bakteria yang melekat pada permukaan [10]. Biofilem merupakan masalah dalam penyakit mulut dan peralatan pemprosesan makanan.
Pandan dan Bakteria Gram-negatif
Bakteria Gram-negatif seperti E. coli biasanya lebih sukar dihalang. Dalam kajian 2024, ekstrak pandan menghasilkan peratus perencatan 66.76% terhadap E. coli dan 82.49% terhadap S. aureus pada kepekatan 50% [3]. Dalam kajian etil asetat, A. hydrophila (25.45 mm) dan K. pneumoniae (24.60 mm) menunjukkan zon perencatan sederhana [4].
Pengawet dalam Konteks Moden
Penggunaan pengawet semula jadi semakin diminati, tetapi keberkesanan pandan dalam produk makanan sebenar memerlukan ujian jangka hayat simpanan yang khusus. Ulasan pandan menyatakan kajian lanjut diperlukan untuk menambah baik penggunaannya [7].
Kesimpulan
Kajian makmal menunjukkan ekstrak daun pandan menghalang pelbagai bakteria, termasuk bakteria punca keracunan makanan dan penyakit mulut. Ini menyokong penggunaan tradisionalnya sebagai pengawet. Namun, kesan dalam makanan sebenar dan dalam badan manusia belum terbukti, dan amalan keselamatan makanan biasa tetap penting.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan atau keselamatan makanan rasmi. Jangkitan bakteria perlu dirawat oleh doktor.
Rujukan
[1] M. Silalahi (2018). Pandanus amaryllifolius Roxb (PEMANFAATAN DAN POTENSINYA SEBAGAI PENGAWET MAKANAN). Unknown Journal. DOI: 10.33541/pro-life.v5i3.842.
[2] Biman Bhuyan et al. (2021). AN OVERVIEW OF Pandanus amaryllifolius Roxb.exLindl. AND ITS POTENTIAL IMPACT ON HEALTH. Unknown Journal.
[3] D. Wahyuni et al. (2024). Antimicrobial potentials of Pandanus amaryllifolius Roxb.: Phytochemical profiling, antioxidant, and molecular docking studies. PLOS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0305348.
[4] S. R (2026). Phytochemical screening, FT-IR, GC-MS characterization and antimicrobial activity of Pandanus amaryllifolius Roxb. Leaf extract. International Journal of Zoology and Applied Biosciences. DOI: 10.55126/ijzab.2026.v11.i03.sp003.
[5] Ine Pebriyanti et al. (2025). Optimasi Ekstraksi Daun Pandan (Pandanus amaryllifolius) dengan Metode Maserasi, Ultrasonik, dan Sokletasi: Perbandingan Hasil dan Efisiensi. Journal of Chemistry Sciences and Education. DOI: 10.69606/jcse.v2i02.315.
[6] Suttipalin Suwannakul et al. (2018). Antioxidant Anti-Cancer and Antimicrobial Activities of Ethanol Pandanus amaryllifolius Roxb . leaf extract ( In Vitro )-A potential medical application. Unknown Journal.
[7] Wei-Yu Wang et al. (2024). Botany, Phytochemistry, pharmacology, and applications of Pandanus amaryllifolius Roxb.: A review. Fitoterapia. DOI: 10.1016/j.fitote.2024.106144.
[8] F. Pamungkas et al. (2025). Phytochemistry and pharmacology of Pandanus amaryllfolius Roxb. Pharmacy Education. DOI: 10.46542/pe.2025.252.95102.
[9] E. Widodo et al. (2022). Effect of addition level of Pandanus amaryllifolius Roxb. on Broiler performances at starter period. E3S Web of Conferences. DOI: 10.1051/e3sconf/202233500033.
[10] Yu-Chi Tsai et al. (2015). Alkaloids from Pandanus amaryllifolius: Isolation and Their Plausible Biosynthetic Formation. Journal of natural products. DOI: 10.1021/acs.jnatprod.5b00252.
