Tekanan hidup moden, kerja yang menuntut, kurang tidur dan diet yang tidak seimbang boleh menjejaskan mood dan tenaga. Tongkat ali secara tradisional digunakan sebagai “adaptogen”, iaitu herba yang dipercayai membantu badan menyesuaikan diri dengan tekanan [1]. Ia juga digunakan dalam rawatan tradisional untuk kebimbangan dan tekanan [2]. Artikel ini meneliti bukti ujian klinikal tentang kesan tongkat ali pada hormon tekanan, mood dan kualiti hidup.
Apa Itu Kortisol?
Kortisol ialah hormon tekanan utama. Paras kortisol yang tinggi secara berpanjangan dikaitkan dengan keletihan, gangguan tidur, peningkatan lemak perut dan mood yang rendah. Nisbah kortisol kepada testosteron kadangkala digunakan sebagai penanda keseimbangan hormon tekanan.
Ujian Utama: Individu dengan Tekanan Sederhana
Ujian rawak terkawal plasebo pada 63 orang (32 lelaki dan 31 wanita) yang disaring untuk tekanan sederhana, diberi ekstrak air panas akar tongkat ali selama 4 minggu [3]:
| Parameter | Perubahan dalam kumpulan tongkat ali |
|---|---|
| Ketegangan | Turun 11% |
| Kemarahan | Turun 12% |
| Kekeliruan | Turun 15% |
| Pendedahan kortisol air liur | Turun 16% |
| Status testosteron air liur | Naik 37% |
Penyelidik mencadangkan tongkat ali mungkin membantu melindungi badan daripada kesan tekanan kronik [3].
Perhatian: Laporan abstrak persidangan bagi kajian yang sama menyatakan dapatan mood adalah bercampur, kerana tiada kesan diperhatikan pada subskala kemurungan, semangat dan keletihan [4]. Kajian ini juga kecil dan pendek.
Ujian Lain yang Menyokong
Lelaki berumur dengan testosteron rendah
Dalam ujian 105 lelaki berumur 50 hingga 70 tahun, kumpulan Physta 200 mg mengalami penurunan kortisol yang signifikan, serta penurunan skor keletihan dan simptom penuaan lelaki [5].
Lelaki muda (tesis)
Kajian pada lelaki muda mendapati pengambilan jangka pendek tongkat ali 600 mg sehari memperbaiki domain mood seperti kemarahan (5.12%) dan keletihan (11.09%), manakala pengambilan jangka panjang mempengaruhi ketegangan dan kemarahan [6].
Ujian yang Tidak Menunjukkan Kesan
Individu terlatih
Ujian rawak 2024 pada 33 lelaki dan wanita yang terlatih bersenam, menggunakan 400 mg tongkat ali selama 4 minggu, mendapati tiada perbezaan berbanding plasebo untuk [7]:
Mood
Tidur
Kewaspadaan
Kortisol dan testosteron bebas air liur
Komposisi badan dan kekuatan genggaman
Gabungan dengan multivitamin
Ujian 24 minggu pada 93 orang dewasa dengan tekanan sederhana, menggunakan tongkat ali bersama multivitamin, mendapati tiada perbezaan signifikan antara kumpulan untuk kualiti hidup, mood dan tekanan. Penambahbaikan hanya diperhatikan dalam kumpulan masing-masing, dan dalam beberapa analisis subkumpulan umur [8].
Ulasan Sistematik Herba Adaptogen
Ulasan sistematik 2023 tentang herba adaptogen dan tekanan memasukkan tongkat ali antara sembilan herba yang dikaji. Namun, hanya data ashwagandha yang cukup untuk dianalisis secara meta-analisis [9]. Ini menunjukkan bukti untuk tongkat ali masih terlalu sedikit untuk kesimpulan yang kukuh.
Ringkasan Bukti
| Kajian | Peserta | Kesan pada mood/tekanan |
|---|---|---|
| Talbott 2013 [3] | 63 dewasa bertekanan sederhana | Positif untuk beberapa domain |
| Chinnappan 2021 [5] | 105 lelaki berumur | Kortisol dan keletihan menurun |
| George 2018 [8] | 93 dewasa (dengan multivitamin) | Tiada perbezaan antara kumpulan |
| Antonio 2024 [7] | 33 dewasa terlatih | Tiada kesan |
Tidur: Bidang Baharu
Kajian makmal 2025 mendapati tiga kuasinoid daripada akar tongkat ali Malaysia meningkatkan ekspresi gen enzim yang berkaitan dengan penghasilan melatonin (hormon tidur) [10]. Penyelidik menyebut laporan bahawa suplemen tongkat ali memperbaiki kualiti tidur, tetapi dapatan makmal ini masih awal. Malah, ujian 2024 tidak menemui kesan pada tidur [7].
Wanita dan Menopaus
Kebanyakan kajian tongkat ali melibatkan lelaki. Satu protokol ujian rawak yang diluluskan oleh jawatankuasa etika Universiti Kebangsaan Malaysia sedang menguji Physta 50 mg dan 100 mg pada 150 wanita berumur 40 hingga 55 tahun yang mengalami simptom menopaus. Hasil yang dinilai termasuk mood, kualiti hidup, keletihan, tidur dan fungsi seksual [11]. Keputusan kajian ini belum dilaporkan dalam carian ini.
Panduan Praktikal untuk Mengurus Tekanan
1. Utamakan langkah yang terbukti: tidur yang cukup, senaman berkala, teknik relaksasi dan sokongan sosial.
2. Jumpa doktor atau kaunselor jika tekanan, kebimbangan atau mood rendah berlarutan dan menjejaskan kehidupan harian.
3. Jangan hentikan ubat kemurungan atau kebimbangan dan gantikan dengan tongkat ali.
4. Jika mahu mencuba, pilih produk berdaftar dan maklumkan doktor anda.
Tenaga dan Keletihan
Selain mood, beberapa ujian turut mengukur keletihan dan kualiti hidup fizikal. Dalam ujian 105 lelaki berumur, skor keparahan keletihan menurun secara signifikan dalam kedua-dua kumpulan Physta berbanding plasebo [5]. Ujian 12 minggu pada 109 lelaki pula mendapati domain fungsi fizikal dalam soal selidik kualiti hidup SF-36 bertambah baik berbanding plasebo [12].
Kesimpulan
Beberapa ujian kecil menunjukkan tongkat ali mungkin menurunkan kortisol dan memperbaiki aspek tertentu mood seperti ketegangan dan kemarahan. Namun, ujian lain, termasuk ujian yang lebih baru pada individu terlatih, tidak menemui sebarang kesan. Bukti masih terhad dan bercampur, dan tongkat ali tidak boleh dianggap sebagai rawatan untuk tekanan, kebimbangan atau kemurungan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Jika anda mengalami tekanan, kebimbangan atau kemurungan yang berpanjangan, dapatkan bantuan profesional kesihatan. Jangan menggantikan rawatan yang ditetapkan dengan suplemen herba.
Rujukan
[1] H. Thu et al. (2017). Eurycoma Longifolia as a potential adoptogen of male sexual health: a systematic review on clinical studies. Chinese Journal of Natural Medicines. DOI: 10.1016/s1875-5364(17)30010-9.
[2] S. U. Rehman et al. (2016). Review on a Traditional Herbal Medicine, Eurycoma longifolia Jack (Tongkat Ali): Its Traditional Uses, Chemistry, Evidence-Based Pharmacology and Toxicology. Molecules. DOI: 10.3390/molecules21030331.
[3] S. Talbott et al. (2013). Effect of Tongkat Ali on stress hormones and psychological mood state in moderately stressed subjects. Journal of the International Society of Sports Nutrition. DOI: 10.1186/1550-2783-10-28.
[4] S. Talbott et al. (2013). Effect of Eurycoma longifolia on stress hormones and psychological mood state in moderately stressed subjects [abstrak]. Abstracts From the December 2012 International Sports and Exercise Nutrition Conference. DOI: 10.1123/ijsnem.23.s1.s1.
[5] S. Chinnappan et al. (2021). Effect of Eurycoma longifolia standardised aqueous root extract-Physta on testosterone levels and quality of life in ageing male subjects: a randomised, double-blind, placebo-controlled multicentre study. Food & Nutrition Research. DOI: 10.29219/fnr.v65.5647.
[6] K. Chan (2021). Effects of Eurycoma longifolia supplementation: An evaluation of cell growth, exercise performance and wellbeing in adult males. DOI: 10.24377/ljmu.t.00015104.
[7] J. Antonio et al. (2024). The Effect of Tongkat Ali Supplementation on Body Composition in Exercise-Trained Males and Females. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app14114372.
[8] A. George et al. (2018). Efficacy and safety of Eurycoma longifolia (Physta) water extract plus multivitamins on quality of life, mood and stress: a randomized placebo-controlled and parallel study. Food & Nutrition Research. DOI: 10.29219/fnr.v62.1374.
[9] A. Toth-Meszaros et al. (2023). The effect of adaptogenic plants on stress: A systematic review and meta-analysis. Journal of Functional Foods. DOI: 10.1016/j.jff.2023.105695.
[10] C. Han et al. (2025). Quassinoids from Malaysian Eurycoma longifolia significantly increased the expression of the melatonin biosynthesis-related enzyme gene (AANAT). RSC Advances. DOI: 10.1039/d5ra01703c.
[11] S. Muniandy et al. (2023). Effects of Eurycoma longifolia Jack standardised water extract (Physta) on well-being of perimenopausal and postmenopausal women: protocol for a randomised, double-blinded, placebo-controlled, parallel group study. BMJ Open. DOI: 10.1136/bmjopen-2023-073323.
[12] S. B. Ismail et al. (2012). Randomized Clinical Trial on the Use of PHYSTA Freeze-Dried Water Extract of Eurycoma longifolia for the Improvement of Quality of Life and Sexual Well-Being in Men. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1155/2012/429268.
