Tongkat ali (Eurycoma longifolia) ialah antara herba paling terkenal di Malaysia. Ia sering digelar “ginseng Malaysia” dan dijual dalam pelbagai bentuk: kapsul, serbuk, minuman dan kopi segera. Akar tongkat ali terkenal sebagai penambah tenaga dan penguat kesihatan seksual lelaki. Tetapi sejauh mana dakwaan ini disokong oleh sains? Artikel ini merumuskan bukti kajian, termasuk dapatan yang positif, yang tidak konsisten, dan isu keselamatan yang perlu diketahui.
Mengenali Tongkat Ali
Tongkat ali ialah tumbuhan berbunga daripada keluarga Simaroubaceae, berasal dari Indonesia, Malaysia, Vietnam, Kemboja, Myanmar, Laos dan Thailand [1]. Di Indonesia, ia dikenali sebagai “pasak bumi” [2]. Akarnya, terutamanya akar tunjang, ialah bahagian paling banyak digunakan [1].
Menariknya, masyarakat orang asli Malaysia memberi nama “tongkat ali” kepada sekurang-kurangnya tiga tumbuhan berbeza, iaitu Eurycoma longifolia, Polyalthia bullata dan Stema tuberosa [3]. E. longifolia ialah yang paling banyak digunakan dan dikaji [3].
Kegunaan Tradisional
Ulasan saintifik menyenaraikan pelbagai kegunaan tradisional tongkat ali [1][4]:
| Bahagian | Kegunaan tradisional |
|---|---|
| Akar | Disfungsi seksual, penuaan, malaria, demam, diabetes, kebimbangan, tenaga dan kekuatan |
| Akar tunjang | Tekanan darah tinggi |
| Kulit akar | Cirit-birit dan demam |
| Daun | Air rebusan untuk mencuci kegatalan |
| Buah | Disentri |
| Kulit batang | Ubat cacing |
Sebatian Utama
Tongkat ali kaya dengan pelbagai kumpulan sebatian bioaktif seperti kuasinoid, alkaloid kantin-6-on, alkaloid beta-karbolin, triterpena dan terbitan skualena [1]. Kuasinoid ialah sebatian utama dalam akar, dan yang paling dikenali ialah eurikomanon [1][5]. Kajian pada tikus mendapati eurikomanon dan kuasinoid berkaitan meningkatkan pengeluaran testosteron daripada sel Leydig testis dalam makmal [6].
Ringkasan Bukti Mengikut Bidang
| Bidang | Jenis bukti utama | Kekuatan |
|---|---|---|
| Testosteron | Meta-analisis 5 ujian rawak | Sederhana; terbaik pada lelaki hipogonad |
| Fungsi ereksi | Meta-analisis 2 ujian rawak | Lemah hingga sederhana; tidak signifikan secara keseluruhan |
| Tekanan dan mood | Ujian rawak kecil | Awal; dapatan bercampur |
| Kekuatan otot dan sukan | Beberapa ujian rawak | Bercampur |
| Kesihatan tulang | Kajian haiwan dan sel | Praklinikal; bercampur |
| Antimikrob dan antimalaria | Kajian makmal | Praklinikal |
Testosteron
Meta-analisis 2022 terhadap lima ujian rawak mendapati tongkat ali meningkatkan testosteron total secara signifikan pada lelaki, terutamanya dalam subkumpulan lelaki dengan hipogonadisme (testosteron rendah) [7]. Namun, penyelidik menyatakan kajian lanjut diperlukan sebelum ia digunakan dalam amalan klinikal [7]. Butiran dalam artikel kedua.
Fungsi seksual
Ulasan sistematik terhadap 11 kajian klinikal mendapati 7 kajian menunjukkan kesan yang ketara, manakala 4 kajian gagal menunjukkan kesan yang mencukupi pada kesihatan seksual lelaki [8]. Meta-analisis tentang fungsi ereksi pula tidak menemui perbezaan signifikan secara keseluruhan, walaupun terdapat penambahbaikan dalam subkumpulan lelaki dengan skor asas yang lebih rendah [9]. Butiran dalam artikel ketiga.
Tekanan dan mood
Satu ujian rawak mendapati tongkat ali menurunkan kortisol air liur dan memperbaiki beberapa aspek mood [10], tetapi ujian lain pada individu terlatih tidak menemui sebarang kesan pada mood atau kortisol [11]. Butiran dalam artikel keempat.
Kajian Berkaitan Malaysia
Tongkat ali sangat berkait rapat dengan Malaysia. Antara kajian yang menyebut Malaysia secara jelas:
Ujian rawak pada 40 lelaki Malaysia berumur 30 hingga 55 tahun menggunakan ekstrak air tongkat ali (Physta) selama 12 minggu [12].
Ujian larian dalam cuaca panas pada 12 atlet rekreasi lelaki Malaysia [13].
Analisis protein dan mineral akar tongkat ali dari Perak dan Pahang; arsenik dan plumbum tidak dikesan [14].
Kajian kualiti produk yang mendapati sesetengah produk berdaftar tidak mengandungi eurikomanon yang dapat dikesan [15].
Kajian kopi tongkat ali yang banyak dijual di pasaran Malaysia [16].
Tinjauan perosak dan penyakit di ladang tongkat ali di Semenanjung Malaysia [17].
Isu Keselamatan yang Penting
Walaupun banyak kajian melaporkan tongkat ali selamat pada dos biasa [1], terdapat beberapa isu yang perlu diketahui:
1. Amaran EFSA: Pada 2021, Pihak Berkuasa Keselamatan Makanan Eropah (EFSA) menyimpulkan bahawa satu ekstrak akar tongkat ali berpotensi menyebabkan kerosakan DNA, dan keselamatannya sebagai makanan baharu tidak dapat dipastikan [18].
2. Laporan kes kecederaan hati telah diterbitkan [19].
3. Pemalsuan produk: Satu kajian DNA mendapati hanya 37% produk yang diuji adalah tulen, manakala 27% dipalsukan [20].
Butiran dalam artikel ketujuh dan kelapan.
Kesimpulan
Tongkat ali ialah herba tempatan yang mempunyai lebih banyak ujian klinikal berbanding kebanyakan herba lain. Bukti terkuat ialah untuk peningkatan testosteron, terutamanya pada lelaki dengan testosteron rendah. Namun, bukti untuk fungsi seksual, mood dan prestasi sukan adalah bercampur. Isu keselamatan seperti amaran EFSA tentang potensi kerosakan DNA, laporan kecederaan hati dan pemalsuan produk menunjukkan pengguna perlu berhati-hati.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Masalah testosteron rendah, disfungsi ereksi dan ketidaksuburan memerlukan pemeriksaan doktor. Berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil produk tongkat ali, terutamanya jika anda mempunyai penyakit kronik atau mengambil ubat lain.
Rujukan
[1] S. U. Rehman et al. (2016). Review on a Traditional Herbal Medicine, Eurycoma longifolia Jack (Tongkat Ali): Its Traditional Uses, Chemistry, Evidence-Based Pharmacology and Toxicology. Molecules. DOI: 10.3390/molecules21030331.
[2] A. Susilowati et al. (2024). Ensuring Consumer Safety: Molecular Authentication of Eurycoma longifolia Derivative Products in the Wood Science and Technology Industry. Journal of the Korean Wood Science and Technology. DOI: 10.5658/wood.2024.52.4.343.
[3] (2023). Comparison of Three Aphrodisiac Plants (Eurycoma longifolia, Polyalthia bullata and Stema tuberosa) Synonymous with Tongkat Ali. Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v7i5.24.
[4] A. Hamdi et al. (2016). A review on safety and efficacy of products containing Longifolia. Archives of Pharmacy Practice. DOI: 10.4103/2045-080x.183036.
[5] M. Insanu et al. (2021). A review of the phytochemical compounds and pharmacological activities of Eurycoma longifolia. International Journal of Research in Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.26452/ijrps.v12i2.4716.
[6] B. S. Low et al. (2013). Standardized quassinoid-rich Eurycoma longifolia extract improved spermatogenesis and fertility in male rats via the hypothalamic-pituitary-gonadal axis. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2012.11.013.
[7] K. Leisegang et al. (2022). Eurycoma longifolia (Jack) Improves Serum Total Testosterone in Men: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials. Medicina. DOI: 10.3390/medicina58081047.
[8] H. Thu et al. (2017). Eurycoma Longifolia as a potential adoptogen of male sexual health: a systematic review on clinical studies. Chinese Journal of Natural Medicines. DOI: 10.1016/s1875-5364(17)30010-9.
[9] S. Kotirum et al. (2015). Efficacy of Tongkat Ali (Eurycoma longifolia) on erectile function improvement: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Complementary Therapies in Medicine. DOI: 10.1016/j.ctim.2015.07.009.
[10] S. Talbott et al. (2013). Effect of Tongkat Ali on stress hormones and psychological mood state in moderately stressed subjects. Journal of the International Society of Sports Nutrition. DOI: 10.1186/1550-2783-10-28.
[11] J. Antonio et al. (2024). The Effect of Tongkat Ali Supplementation on Body Composition in Exercise-Trained Males and Females. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app14114372.
[12] A. George et al. (2013). The Eurycoma Longifolia Freeze-Dried Water Extract-Physta Does not Change Normal Ratios of Testosterone to Epitestosterone in Healthy Males. Journal of Sports Medicine & Doping Studies. DOI: 10.4172/2161-0673.1000127.
[13] A. Muhamad et al. (2010). Effects of Eurycoma Longifolia Jack Supplementation on Recreational Athletes Endurance Running Capacity and Physiological Responses in the Heat. International Journal of Applied Sports Sciences. DOI: 10.24985/ijass.2010.22.2.1.
[14] S. C. Lee et al. (2013). Plant proteins, minerals and trace elements of Eurycoma longifolia (Tongkat Ali). Natural Product Research. DOI: 10.1080/14786419.2012.676552.
[15] A. Norhidayah et al. (2015). Detection and Quantification of Eurycomanone Levels in Tongkat Ali Herbal Products. Journal of Applied Sciences. DOI: 10.3923/jas.2015.999.1005.
[16] N. Ahmad et al. (2020). Eurycoma longifolia-Infused Coffee: An Oral Toxicity Study. Nutrients. DOI: 10.3390/nu12103125.
[17] W. Wa et al. (2018). A survey on the occurrence of pests and diseases in tongkat ali (Eurycoma longifolia) plantations in Peninsular Malaysia. Journal of Tropical Forest Science. DOI: 10.26525/jtfs2018.30.3.362375.
[18] D. Turck et al. (2021). Safety of Eurycoma longifolia (Tongkat Ali) root extract as a novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283. EFSA Journal. DOI: 10.2903/j.efsa.2021.6937.
[19] A. Kaliounji et al. (2024). A Rare Case of Tongkat Ali-Induced Liver Injury: A Case Report. Cureus. DOI: 10.7759/cureus.56639.
[20] B. Abubakar et al. (2018). Assessing product adulteration of Eurycoma longifolia (Tongkat Ali) herbal medicinal product using DNA barcoding and HPLC analysis. Pharmaceutical Biology. DOI: 10.1080/13880209.2018.1479869.
