Kelapa sawit membawa manfaat ekonomi yang besar, tetapi ia juga dikritik hebat kerana kesannya terhadap hutan hujan tropika. Bagi rakyat Malaysia, isu ini penting kerana ia mempengaruhi akses pasaran eksport, kelestarian alam sekitar dan kehidupan pekebun kecil. Artikel ini membentangkan bukti saintifik secara seimbang: kesan negatif, kelebihan sawit berbanding tanaman lain, dan langkah penyelesaian.
Kecekapan Guna Tanah: Kelebihan Sawit
Sawit ialah tanaman minyak yang paling produktif [1]. Minyak sawit menyumbang kira-kira 40% daripada permintaan minyak sayuran tahunan dunia untuk makanan, makanan haiwan dan bahan api, tetapi kawasan tanaman sawit meliputi kurang daripada 5% hingga 5.5% daripada jumlah kawasan tanaman minyak global [2]. Sawit secara amnya menghasilkan lebih banyak minyak bagi setiap kawasan berbanding tanaman minyak lain, dan sering berdaya maju di tapak yang tidak sesuai untuk kebanyakan tanaman lain [2].
Ini bermakna jika sawit digantikan dengan tanaman minyak lain, lebih banyak tanah mungkin diperlukan untuk menghasilkan jumlah minyak yang sama.
Penebangan Hutan: Apa Kata Data?
Malaysia
Analisis data FAO mencadangkan bahawa dalam tempoh 1990 hingga 2005, 55% hingga 59% pengembangan sawit di Malaysia, dan sekurang-kurangnya 56% di Indonesia, berlaku dengan mengorbankan hutan [3].
Sumbangan langsung pengembangan sawit kepada penebangan hutan tropika serantau berbeza-beza, daripada anggaran 3% di Afrika Barat hingga 50% di Borneo Malaysia [2].
Asia Tenggara berbanding rantau lain
Kajian imej satelit di 20 negara mendapati [4]:
| Rantau | Ladang sawit yang dahulunya hutan (1989) |
|---|---|
| Asia Tenggara | 45% |
| Amerika Selatan | 31% |
| Afrika | 7% |
| Mesoamerika | 2% |
Semenanjung Malaysia
Kajian penukaran hutan semula jadi kepada ladang sawit industri di Semenanjung Malaysia antara 1988 dan 2012 mendapati akses kepada ladang sedia ada ialah penentu paling kuat bagi pengembangan sawit [5].
Hutan kaya karbon
Pengembangan sawit ke dalam hutan di Indonesia dan Malaysia dalam tempoh 2001 hingga 2015 menyebabkan kehilangan biojisim hutan sebanyak 50.2 TgC setahun. Ladang berskala besar mendominasi kawasan pengembangan, tetapi pencerobohan ke dalam hutan berketumpatan biojisim tinggi lebih ketara bagi ladang berskala kecil selepas tahun 2007 [6].
Kesan terhadap Biodiversiti
Spesies darat
Ladang sawit menyokong jauh lebih sedikit spesies berbanding hutan, dan sering kurang daripada tanaman pokok lain [7]. Ulasan sistematik mendapati 25 kajian yang memenuhi kriteria, dengan 20 daripadanya dijalankan di Malaysia. Secara keseluruhan, ladang sawit mempunyai kekayaan spesies yang lebih rendah berbanding hutan primer dan sekunder, dan komposisi spesies juga berubah [8].
Penukaran hutan primer atau sekunder (hutan balak) kepada sawit boleh menyebabkan kehilangan biodiversiti yang ketara, manakala penukaran tanah pertanian sedia ada seperti getah kepada sawit menyebabkan kehilangan yang lebih sedikit [3].
Spesies air tawar
Meta-analisis 29 kajian mendapati [9]:
| Habitat | Kekayaan taksa sungai berbanding hutan primer |
|---|---|
| Ladang sawit tanpa zon penampan sungai | 44% lebih rendah |
| Ladang sawit dengan zon penampan sungai | 24% lebih rendah |
Ladang dengan zon penampan tidak berbeza dengan ketara berbanding hutan terganggu. Ini menunjukkan zon penampan tepi sungai membantu mengurangkan kesan sawit terhadap hidupan air tawar [9].
Kesan lain
Kesan negatif lain termasuk pemecahan habitat, pencemaran dan pelepasan gas rumah hijau [7]. Sawit juga dikaitkan dengan pengeringan dan pembakaran tanah gambut di Asia Tenggara [2].
Manfaat Sosioekonomi
Kajian dalam Annual Review of Resource Economics mendapati pengembangan sawit telah meningkatkan pendapatan, mewujudkan pekerjaan dan mengurangkan kemiskinan dalam kalangan isi rumah petani dan bukan petani. Kira-kira 50% kawasan sawit di seluruh dunia diuruskan oleh pekebun kecil [10]. Di Malaysia, penglibatan dalam penanaman dan aktiviti hiliran sawit telah membantu mengurangkan kemiskinan dalam kalangan petani tanpa tanah [11].
Langkah Penyelesaian
1. Hadkan pengembangan ke kawasan bukan hutan
Penyelidik mencadangkan hutan sekunder dilindungi daripada penukaran kepada sawit, dan sebarang pengembangan masa depan dihadkan kepada tanah pertanian sedia ada atau habitat yang telah terdegradasi [3]. Kehilangan biodiversiti yang besar hanya dapat dielakkan jika pengembangan sawit diurus untuk mengelakkan penebangan hutan [7].
2. Tingkatkan hasil, bukan keluasan
Dalam memenuhi ikrar Malaysia untuk memulihara hutan, pengembangan tanah untuk sawit kekal tidak berubah selama beberapa tahun, dan usaha kini beralih kepada meningkatkan hasil melalui bahan tanaman baharu dan amalan pertanian baik [12].
3. Pensijilan mampan
Pensijilan Minyak Sawit Mampan Malaysia (MSPO) telah diwajibkan [12]. Program pensijilan seperti RSPO, MSPO dan ISPO serta komitmen NDPE (Tiada Penebangan Hutan, Tiada Tanah Gambut, Tiada Eksploitasi) telah mencapai sedikit kemajuan, walaupun cabaran penebangan hutan, penukaran tanah gambut dan pelepasan gas rumah hijau masih berterusan [13].
4. Zon penampan sungai
Mengekalkan jalur hutan di sepanjang sungai dalam ladang membantu melindungi hidupan air tawar [9].
5. Tangkap biogas
Penangkapan biogas daripada POME boleh mengurangkan pelepasan gas rumah hijau kira-kira 75% bagi setiap tan minyak sawit mentah [14].
Panduan untuk Pekebun dan Pengguna
1. Pekebun kecil: Dapatkan pensijilan MSPO melalui MPOB.
2. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, terutamanya berhampiran sungai.
3. Amalkan pengurusan perosak dan penyakit bersepadu, termasuk untuk Ganoderma [15]. Dapatkan nasihat MPOB dan Jabatan Pertanian.
4. Kekalkan zon penampan sungai di kebun.
5. Pengguna: Pilih produk yang menggunakan minyak sawit bersijil mampan.
Kesimpulan
Bukti menunjukkan pengembangan sawit telah menyumbang kepada penebangan hutan dan kehilangan biodiversiti, termasuk sehingga 50% penebangan hutan di Borneo Malaysia dalam tempoh tertentu. Namun, sawit juga sangat cekap guna tanah dan telah membantu mengurangkan kemiskinan. Penyelesaiannya bukan memboikot sawit, tetapi menghadkan pengembangan ke tanah bukan hutan, meningkatkan hasil, mengekalkan zon penampan dan menguatkuasakan pensijilan mampan seperti MSPO.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Angka penebangan hutan berbeza mengikut tempoh dan kaedah kajian. Pekebun perlu merujuk MPOB, Jabatan Pertanian dan Lembaga Racun Makhluk Perosak untuk nasihat amalan ladang.
Rujukan
[1] Y. Basiron (2001). New Palm-Based Products. Journal of Oleo Science. DOI: 10.5650/jos.50.295.
[2] E. Meijaard et al. (2020). The environmental impacts of palm oil in context. Nature Plants. DOI: 10.1038/s41477-020-00813-w.
[3] L. Koh et al. (2008). Is oil palm agriculture really destroying tropical biodiversity?. Conservation Letters. DOI: 10.1111/j.1755-263x.2008.00011.x.
[4] Varsha Vijay et al. (2016). The Impacts of Oil Palm on Recent Deforestation and Biodiversity Loss. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0159668.
[5] V. Shevade et al. (2019). Oil palm plantations in Peninsular Malaysia: Determinants and constraints on expansion. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0210628.
[6] Yi-Di Xu et al. (2022). Recent expansion of oil palm plantations into carbon-rich forests. Nature Sustainability. DOI: 10.1038/s41893-022-00872-1.
[7] E. Fitzherbert et al. (2008). How will oil palm expansion affect biodiversity?. Trends in ecology & evolution. DOI: 10.1016/j.tree.2008.06.012.
[8] S. Savilaakso et al. (2014). Systematic review of effects on biodiversity from oil palm production. Environmental Evidence. DOI: 10.1186/2047-2382-3-4.
[9] O. Rojas-Castillo et al. (2023). Meta?analysis contrasting freshwater biodiversity in forests and oil palm plantations with and without riparian buffers. Conservation Biology. DOI: 10.1111/cobi.14172.
[10] M. Qaim et al. (2020). Environmental, Economic, and Social Consequences of the Oil Palm Boom. Annual Review of Resource Economics. DOI: 10.1146/annurev-resource-110119-024922.
[11] Y. Basiron (2007). Palm oil production through sustainable plantations. European Journal of Lipid Science and Technology. DOI: 10.1002/ejlt.200600223.
[12] G. K. A. Parveez et al. (2021). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2020. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2021.0026.
[13] Jerome Jeyakumar John Martin et al. (2026). Palm oil: a review on nutritional composition, processing, contaminants, and sustainability frameworks in the food system. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2026.1798946.
[14] A. Nasrin et al. (2022). A critical analysis on biogas production and utilisation potential from palm oil mill effluent. Journal of Cleaner Production. DOI: 10.1016/j.jclepro.2022.132040.
[15] Kushairi A (2018). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2017 – Review Article. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2018.0030.
