Ubi kayu atau Manihot esculenta Crantz ialah tanaman akar berubi yang sangat penting di kawasan tropika dan subtropika. Ia juga dikenali sebagai cassava, manioc atau yuca. Berdasarkan dokumen yang diberikan, ubi kayu menjadi sumber makanan ruji kepada lebih 800 juta orang di seluruh dunia dan dipercayai telah dijinakkan di Amerika Selatan lebih 4,000 tahun lalu.
Tanaman ini tergolong dalam keluarga Euphorbiaceae dan genus Manihot. Dari segi pertumbuhan, ubi kayu ialah tumbuhan berkayu perennial yang boleh mencapai ketinggian sehingga sekitar tiga meter.
Ciri botani ubi kayu
Ubi kayu mempunyai ciri morfologi yang mudah dikenali. Daunnya berbentuk telapak dengan sekitar 3–9 lobus, dan warna daun muda boleh berubah daripada ungu kepada hijau apabila matang.
Bahagian yang paling penting ialah akar berubinya. Akar ini berbentuk silinder atau kon, biasanya sekitar 8–15 inci panjang, dan mengandungi kanji dalam jumlah yang tinggi. Batangnya sedikit bercabang, berwarna hijau muda hingga kemerahan, dan bahan tanaman biasanya dibiakkan menggunakan keratan batang.
Buah ubi kayu pula berbentuk kapsul tri-lokul, tetapi ia jarang terbentuk dan mengambil masa sekitar tiga bulan untuk matang.
Taburan penanaman yang sangat luas
Ubi kayu ditanam secara meluas di kawasan antara 30° Utara hingga 30° Selatan dari khatulistiwa, termasuk Afrika, Asia, Amerika Tengah dan Amerika Selatan.
Nigeria dilaporkan sebagai pengeluar terbesar dunia dengan pengeluaran melebihi 63 juta tan pada tahun 2021, diikuti Brazil, Ghana, Thailand dan Republik Demokratik Congo. Pengeluaran global pula melebihi 300 juta tan pada tahun 2022, dengan Afrika menyumbang sekitar 63.3% dan Asia 29.1%.
Angka ini menunjukkan betapa besarnya peranan ubi kayu dalam sistem makanan global, khususnya di negara membangun.
Nilai pemakanan akar ubi kayu
Akar ubi kayu kaya dengan karbohidrat tetapi rendah protein.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan protein kasar akar hanya sekitar 1–3%, menunjukkan bahawa fungsi utama akar ialah sebagai sumber tenaga dan kanji.
Oleh itu, ubi kayu sangat berguna sebagai sumber kalori, tetapi dari sudut pemakanan, pengambilannya lebih baik dilengkapi dengan sumber protein dan mikronutrien lain.
Daun ubi kayu lebih kaya nutrien
Bahagian daun sebenarnya jauh lebih kaya nutrien berbanding akar.
Kandungan protein daun dilaporkan sekitar 16.6–39.9%, selain membekalkan vitamin B1, B2, C dan karotena. Setiap 100 g daun rebus pula dilaporkan mengandungi kira-kira 21% protein kasar, 160 mg kalsium, 2.6 mg zat besi dan 2.0 mg zink.
Daun ubi kayu juga dimakan sebagai sayuran di sekurang-kurangnya 60% negara Sub-Sahara Afrika serta di Indonesia, Filipina dan Malaysia.
Ini menunjukkan bahawa nilai ubi kayu tidak seharusnya dilihat pada akar sahaja.
Kegunaan dalam makanan dan industri
Kanji ubi kayu digunakan secara meluas sebagai bahan pengental dan penstabil dalam pelbagai aplikasi masakan.
Selain itu, tanaman ini juga digunakan sebagai bahan mentah untuk:
- bioetanol,
- makanan ternakan,
- produk berasaskan kanji.
Kepelbagaian kegunaan ini menjadikan ubi kayu penting bukan sahaja dalam sektor makanan, tetapi juga dalam industri pemprosesan dan tenaga bio.
Salah satu kekuatan utama: tahan kemarau
Ubi kayu terkenal kerana kemampuannya bertahan dalam keadaan kemarau dan tumbuh di tanah marginal yang kurang subur.
Antara mekanisme fisiologi yang membantu ialah penutupan stomata dengan cepat apabila berlaku tekanan air. Mekanisme ini membantu melindungi daun daripada kehilangan air berlebihan sambil mengekalkan fotosintesis pada kadar rendah.
Selain itu, sistem akar halusnya boleh menembusi tanah melebihi 2 meter untuk mendapatkan air daripada lapisan tanah yang lebih dalam.
Ciri-ciri ini menjadikan ubi kayu tanaman yang sangat penting dalam konteks perubahan iklim dan ketidakstabilan bekalan air.
Cabaran penyakit
Walaupun tahan terhadap kemarau, ubi kayu tetap menghadapi beberapa masalah biotik yang serius.
Antaranya ialah Cassava Mosaic Disease (CMD), iaitu penyakit virus utama yang boleh menyebabkan kehilangan hasil yang ketara.
Selain itu, penyakit Cassava Brown Streak Disease (CBSD) turut menjejaskan pengeluaran dan keselamatan makanan, terutama dalam kalangan petani kecil.
Penyakit bakteria ubi kayu atau CBB pula boleh menurunkan produktiviti tanaman.
Isu sianida dalam ubi kayu
Salah satu perkara penting dalam pengambilan ubi kayu ialah kewujudan glikosida sianogenik.
Sebatian ini merupakan toksin semula jadi yang memerlukan pemprosesan sebelum ubi dimakan dengan selamat.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan sianida dalam ubi boleh berbeza dengan sangat luas, daripada hampir sifar sehingga 800 ppm. Oleh itu, proses seperti pembasuhan, fermentasi dan perebusan diperlukan untuk membantu detoksifikasi.
Ini sangat penting kerana ubi kayu tidak seharusnya dianggap selamat untuk dimakan mentah tanpa pemprosesan yang betul.
Pembiakbakaan moden untuk tingkatkan hasil dan ketahanan
Kemajuan dalam bidang genetik membuka peluang besar kepada pembangunan varieti ubi kayu yang lebih baik.
Dokumen menyatakan bahawa pendekatan seperti pemilihan berbantukan genom dan penyuntingan gen dijangka mempercepat pembangunan varieti yang lebih tahan penyakit dan mempunyai hasil yang lebih tinggi.
Ini penting kerana tanaman ubi kayu perlu terus ditambah baik untuk menghadapi tekanan penyakit, perubahan iklim dan permintaan makanan yang semakin meningkat.
Mengapa ubi kayu penting untuk masa depan?
Ubi kayu mempunyai kombinasi ciri yang agak unik.
Ia tahan kemarau, boleh hidup di tanah kurang subur, menghasilkan akar berkanji tinggi dan mempunyai pelbagai kegunaan dalam makanan serta industri.
Bagi kawasan yang mengalami ketidakstabilan iklim, tanaman seperti ini mempunyai nilai strategik yang sangat tinggi.
Dokumen merumuskan bahawa ubi kayu kekal penting untuk keselamatan makanan global, terutama di negara membangun, kerana gabungan nilai pemakanan, kegunaan industri dan ketahanan iklimnya.
Kesimpulan
Ubi kayu ialah tanaman tropika yang mempunyai nilai sangat besar dari segi makanan, pemakanan, industri dan ketahanan terhadap persekitaran.
Akar ubi kayu menjadi sumber karbohidrat dan kanji, manakala daunnya jauh lebih kaya dengan protein, vitamin dan mineral. Tanaman ini juga digunakan untuk bioetanol, makanan ternakan dan pelbagai produk berasaskan kanji.
Kekuatan utamanya terletak pada ketahanan terhadap kemarau dan kemampuannya tumbuh di tanah marginal. Namun, pengeluaran ubi kayu masih berdepan ancaman penyakit seperti CMD, CBSD dan CBB, selain isu kandungan glikosida sianogenik yang memerlukan pemprosesan yang betul.
Secara keseluruhan, ubi kayu boleh dianggap sebagai tanaman keselamatan makanan yang sangat strategik, terutama dalam menghadapi perubahan iklim dan keperluan terhadap sumber makanan yang lebih tahan lasak.
Keyword: ubi kayu, Manihot esculenta, cassava, manioc, yuca, tanaman tropika, akar berubi, kanji, daun ubi kayu, protein daun, bioetanol, makanan ternakan, ketahanan kemarau, tanah marginal, glikosida sianogenik, sianida, CMD, CBSD, CBB, keselamatan makanan, pembiakbakaan tanaman, genomik
Sumber rujukan
Amelework, A., & Bairu, M. (2022). Advances in Genetic Analysis and Breeding of Cassava (Manihot esculenta Crantz): A Review. Plants, 11.
Borku, A. W. (2025). Cassava (Manihot esculenta Crantz): its nutritional composition insights for future research and development in Ethiopia. Discover Sustainability, 6.
El-Sharkawy, M. (2003). Cassava biology and physiology. Plant Molecular Biology, 56, 481–501.
Mohidin, S. R. N. S. P., et al. (2023). Cassava (Manihot esculenta Crantz): A Systematic Review for the Pharmacological Activities, Traditional Uses, Nutritional Values, and Phytochemistry. Journal of Evidence-based Integrative Medicine, 28.
Ntui, V., Tripathi, J. N., Kariuki, S. M., & Tripathi, L. (2023). Cassava molecular genetics and genomics for enhanced resistance to diseases and pests. Molecular Plant Pathology, 25.
Parmar, A., Sturm, B., & Hensel, O. (2017). Crops that feed the world: Production and improvement of cassava for food, feed, and industrial uses. Food Security, 9, 907–927.
Scaria, S., et al. (2024). Cassava (Manihot esculenta Crantz)—A potential source of phytochemicals, food, and nutrition—An updated review. eFood.
Sonnewald, U., et al. (2020). The Cassava Source-Sink project: Opportunities and challenges for crop improvement by metabolic engineering. The Plant Journal.
Xiao, L., et al. (2024). Advancements and strategies of genetic improvement in cassava (Manihot esculenta Crantz): from conventional to genomic approaches. Horticulture Research, 12.
