Pokok paya bakau atau mangrove sering dikaitkan dengan kawasan berlumpur di pesisir pantai, muara sungai dan kawasan pasang surut. Namun, berdasarkan dokumen ini, nilai bakau jauh lebih besar daripada sekadar tumbuhan yang hidup di tepi laut.
Komuniti pantai di pelbagai negara telah menggunakan bakau secara tradisional untuk kayu, makanan, perubatan dan pelbagai perkhidmatan ekosistem.
Dalam masa yang sama, ekosistem bakau juga membantu melindungi pantai, menyokong sumber perikanan dan mewujudkan peluang ekonomi melalui ekopelancongan.
Kayu Bakau: Sumber Tradisional yang Penting
Kayu bakau telah lama digunakan untuk pelbagai keperluan masyarakat pantai.
Antaranya termasuk:
- kayu api,
- arang,
- tiang bangunan,
- pembinaan rumah,
- peralatan menangkap ikan.
Spesies daripada genus Rhizophora sangat dihargai untuk penghasilan arang dan kayu api kerana kayunya padat, boleh terbakar dalam tempoh yang panjang dan menghasilkan asap yang relatif sedikit.
Di Sri Lanka, Rhizophora mucronata pula menjadi pilihan untuk tujuan pembinaan kerana sifat kayunya yang keras dan tahan.
Setiap Spesies Mempunyai Kegunaan Berbeza
Jadual pada halaman pertama dokumen menunjukkan bahawa kegunaan kayu bakau berbeza mengikut spesies.
Rhizophora spp. digunakan untuk arang, kayu api dan tiang pembinaan. Mora oleifera pula digunakan untuk pembinaan rumah panggung, tiang dan rasuk di Pasifik Colombia.
Avicennia germinans digunakan untuk tiang rumah, kanu, pagar dan arang, manakala Sonneratia alba dan Xylocarpus granatum digunakan untuk pembinaan bot serta perabot.
Ini menunjukkan bahawa komuniti tempatan mempunyai pengetahuan yang cukup terperinci tentang sifat kayu setiap spesies.
Bakau Sebagai Sumber Makanan
Salah satu aspek yang agak menarik ialah beberapa spesies bakau boleh dimanfaatkan sebagai sumber makanan.
Dokumen menyatakan bahawa buah, daun dan getah daripada bakau diproses menjadi pelbagai produk makanan dan minuman. Getah Nypa fruticans digunakan untuk menghasilkan minuman beralkohol, sirap dan cuka.
Tepung daripada Rhizophora mucronata yang kaya antioksidan pula digunakan dalam produk seperti ais krim dan sirap.
Buah Sonneratia caseolaris dan S. apetala boleh diproses menjadi jus, jeli dan sirap. Sementara itu, buah Bruguiera gymnorrhiza berpotensi digunakan sebagai pengganti tepung gandum yang bebas gluten.
Produk Makanan Berasaskan Bakau
Di Indonesia, kepelbagaian penggunaan bakau dalam makanan cukup menarik.
Dokumen menyenaraikan beberapa produk seperti:
- taffy,
- salad,
- kecap,
- keropok,
- kek.
Daun muda Acrostichum aureum pula dimakan mentah atau dimasak sebagai salad di Sri Lanka, manakala daun Avicennia germinans di Senegal direbus sebagai minuman sarapan seakan-akan teh.
Hal ini memperlihatkan bahawa bakau juga mempunyai nilai dalam tradisi pemakanan masyarakat pesisir.
Potensi Perubatan Tradisional
Pelbagai spesies bakau turut digunakan dalam perubatan tradisional.
Ekstrak dan sebatian daripada bakau dilaporkan mempunyai aktiviti:
- antioksidan,
- antimikrob,
- antidiabetik,
- antikanser,
- anti-radang.
Antara metabolit sekundernya termasuk alkaloid, flavonoid, tanin, fenolik dan saponin. Sebahagian daripada sebatian ini dikaitkan dengan aktiviti antimikrob.
Rhizophora mucronata dan Kandungan Tanin
Rhizophora mucronata merupakan salah satu spesies yang banyak disebut dalam dokumen.
Ia dilaporkan mengandungi sehingga 70% tanin dan digunakan secara tradisional untuk keadaan seperti cirit-birit, kencing berdarah dan diabetes.
Walaupun penggunaan tradisional seperti ini mempunyai nilai etnobotani yang penting, ia tidak semestinya bermaksud keberkesanannya telah disahkan sepenuhnya melalui ujian klinikal manusia.
Penggunaan Perubatan Mengikut Komuniti
Di Lampung Timur, Indonesia, Avicennia marina digunakan sebagai antiseptik dan sumber vitamin, Acanthus ilicifolius sebagai antirematik, manakala Sonneratia caseolaris digunakan secara tradisional sebagai antikolesterol.
Komuniti di Aceh Barat Daya pula menggunakan sembilan spesies bakau untuk keadaan seperti sariawan, sakit gigi, luka, cirit-birit, demam dan batuk.
Di Senegal, daun Avicennia germinans digunakan sebagai teh atau disapu pada tubuh untuk melegakan sakit gigi, sakit kepala, demam dan kekurangan zat besi.
Daun Rhizophora spp. pula dikukus dan digunakan secara tradisional untuk merawat simptom malaria.
Bakau Sebagai Benteng Semula Jadi Pantai
Selain produk fizikal, salah satu nilai terbesar hutan bakau ialah perkhidmatan ekosistem.
Dokumen menyatakan bahawa hutan bakau membantu melindungi komuniti pantai daripada:
- siklon,
- tsunami,
- hakisan garis pantai.
Struktur akar bakau yang kompleks membantu memperlahankan pergerakan air dan menstabilkan sedimen di kawasan pantai.
Oleh itu, pengekalan hutan bakau bukan sahaja penting untuk biodiversiti, tetapi juga berkait dengan keselamatan komuniti pesisir.
Bakau Menyokong Perikanan
Hutan bakau juga merupakan habitat penting kepada pelbagai hidupan akuatik.
Dokumen menerangkan bahawa bakau menyokong perikanan tempatan dan komersial dengan menyediakan habitat asuhan serta menyumbang kepada produktiviti marin.
Kawasan akar bakau menyediakan tempat perlindungan bagi pelbagai organisma muda, termasuk ikan dan krustasea.
Apabila ekosistem ini rosak, kesannya bukan sahaja kepada pokok tetapi juga berpotensi mempengaruhi sumber perikanan masyarakat setempat.
Bakau dan Sumber Pendapatan
Nilai ekonomi bakau kepada komuniti pesisir juga cukup besar.
Di Ghana, kira-kira 34% responden dalam satu kajian dilaporkan bergantung sepenuhnya kepada sumber bakau. Pendapatan tahunan bersih daripada kayu api pula dilaporkan sekitar AS$1,000–1,730 bagi setiap responden.
Ini menunjukkan bahawa bagi sesetengah komuniti, hutan bakau bukan sekadar kawasan semula jadi tetapi merupakan sebahagian daripada mata pencarian.
Ekopelancongan Bakau
Di Indonesia, hutan bakau turut dibangunkan untuk:
- ekopelancongan,
- rekreasi,
- aktiviti kebudayaan.
Ekopelancongan memberi satu bentuk nilai ekonomi yang berbeza daripada penebangan kayu.
Jika diurus dengan baik, kawasan bakau boleh menjana pendapatan melalui aktiviti pendidikan alam sekitar, pelancongan, pemerhatian hidupan liar dan rekreasi tanpa perlu mengeksploitasi sumber secara berlebihan.
Makanan Ternakan dan Bahan Rumah
Bakau juga mempunyai kegunaan lain yang kurang diketahui.
Dokumen menyatakan bahawa kawasan bakau boleh berfungsi sebagai kawasan ragut untuk lembu, kambing dan kerbau. Daun Avicennia marina pula digunakan sebagai sumber makanan ternakan.
Di Myanmar, daun kelapa nipa dianyam untuk dijadikan bumbung dan dinding rumah. Ketam lumpur yang membiak di kawasan akar bakau turut menjadi sumber makanan penting kepada komuniti setempat.
Ini menunjukkan bahawa keseluruhan ekosistem bakau menyumbang kepada kehidupan masyarakat, bukan pokok semata-mata.
Cabaran: Penggunaan Berlebihan
Walaupun mempunyai banyak kegunaan, eksploitasi bakau secara berlebihan boleh menjadi ancaman kepada kelestarian ekosistem.
Dokumen menegaskan bahawa bakau memberikan manfaat daripada kayu, makanan dan perubatan hinggalah perlindungan pantai serta ekopelancongan, tetapi penggunaan yang berlebihan boleh menjejaskan kelestarian sumber tersebut.
Inilah cabaran utama pengurusan bakau: bagaimana untuk membolehkan masyarakat terus mendapat manfaat tanpa merosakkan sistem ekologi yang menghasilkan manfaat tersebut.
Kesimpulan
Pokok paya bakau merupakan antara sumber semula jadi pesisir yang paling serba guna.
Kayunya digunakan untuk arang, kayu api, rumah, bot dan peralatan perikanan. Buah, daun dan getah beberapa spesies pula boleh diproses menjadi makanan dan minuman.
Dalam perubatan tradisional, pelbagai bahagian bakau digunakan untuk merawat beberapa masalah kesihatan dan mengandungi pelbagai metabolit sekunder yang sedang dikaji secara saintifik.
Namun, nilai terbesar bakau mungkin terletak pada fungsi ekologinya. Hutan ini membantu melindungi pantai, menyokong perikanan, menyediakan habitat dan membuka peluang ekopelancongan.
Oleh itu, bakau bukan sekadar “pokok di kawasan berlumpur”. Ia ialah sistem sokongan kehidupan bagi komuniti pesisir, dan manfaat jangka panjangnya bergantung kepada pengurusan yang lestari.
Sumber Rujukan
Bandaranayake, W. (1998). Traditional and medicinal uses of mangroves. Mangroves and Salt Marshes, 2, 133–148.
Basyuni, M., Mubaraq, A., Aznawi, A. A., et al. (2025). Edible and medicinal uses of mangroves in Indonesia with a systematic review on blue food potential and health benefits. Discover Sustainability, 6.
Bibi, S. N., Fawzi, M., Gokhan, Z., et al. (2019). Ethnopharmacology, Phytochemistry, and Global Distribution of Mangroves—A Comprehensive Review. Marine Drugs, 17.
Buenavista, D., & Purnobasuki, H. (2023). People and Mangroves: Biocultural Utilization of Mangrove Forest Ecosystem in Southeast Asia. Journal of Marine and Island Cultures.
Dali, G. L. A., Aheto, D., & Blay, J. (2023). Mangrove resource utilization and impacts in the Pra and Kakum estuaries of Ghana. Regional Studies in Marine Science.
Duryat, D., Yuwono, S. B., Riniarti, M., et al. (2024). Mangrove Species Diversity and Its Use as Medicinal Plant by Coastal Communities of Lampung Timur Indonesia. Journal of Multidisciplinary Applied Natural Science.
Gallup, L., Sonnenfeld, D., & Dahdouh-Guebas, F. (2020). Mangrove use and management within the Sine-Saloum Delta, Senegal. Ocean & Coastal Management.
Galvão, M. L., Rodrigues, T. M., Santos, I. S., & Fernandes, M. E. (2024). Traditional ecological knowledge of mangrove wood use on the Brazilian Amazon coast. Ethnobiology and Conservation.
Kamau, A., Shauri, H., Hugé, J., et al. (2024). Patterns of Mangrove Resource Uses within the Transboundary Conservation Area of Kenya and Tanzania. Sustainability.
Kusmana, C., & Sukristijiono, S. (2016). Mangrove Resource Uses by Local Community in Indonesia. Journal of Natural Resources, 6.
Kusmana, C. (2018). Mangrove plant utilization by local coastal community in Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 196.
Martínez-Márquez, C. A., Sol Sánchez, Á., Zaldivar Cruz, J. M., et al. (2024). Local Use of Mangroves on the Coast of Southeastern México. Resources.
Nijamdeen, T. M. M., Ephrem, N., Hugé, J., Kodikara, K., & Dahdouh-Guebas, F. (2023). Understanding the ethnobiological importance of mangroves to coastal communities: A case study from Southern and North-western Sri Lanka. Marine Policy.
Onyena, A. P., & Sam, K. (2020). A review of the threat of oil exploitation to mangrove ecosystem: Insights from Niger Delta, Nigeria. Global Ecology and Conservation, 22.
Palacios, M. L., & Cantera, J. (2017). Mangrove timber use as an ecosystem service in the Colombian Pacific. Hydrobiologia, 803, 345–358.
Teka, O., Houessou, L., Djossa, B., et al. (2019). Mangroves in Benin, West Africa: threats, uses and conservation opportunities. Environment, Development and Sustainability, 21, 1153–1169.
Vinoth, R., K., & Ranganathan, A. (2019). Therapeutic and Traditional Uses of Mangrove Plants. Journal of Drug Delivery and Therapeutics.
Walters, B. B., Rönnbäck, P., Kovacs, J., et al. (2008). Ethnobiology, socio-economics and management of mangrove forests: A review. Aquatic Botany, 89, 220–236.
Wintah, W., Sastranegara, M., Kiswanto, K., & Fithor, A. (2026). Species composition and medicinal uses of mangrove plants in Southwest Aceh, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Keyword: pokok paya bakau, mangrove, kegunaan bakau, hutan bakau, Rhizophora, Avicennia, Sonneratia, Nypa fruticans, kayu bakau, arang bakau, makanan bakau, buah bakau, perubatan tradisional, fitokimia bakau, perlindungan pantai, hakisan pantai, tsunami, perikanan, habitat asuhan, ekopelancongan bakau, komuniti pesisir, perkhidmatan ekosistem, kelestarian bakau, pemuliharaan bakau
