Pendebungaan Silang Durian: Mengapa Lebih daripada Satu Varieti Diperlukan?

Pendebungaan merupakan salah satu proses paling penting dalam menentukan kejayaan pembentukan buah durian. Walaupun satu pokok boleh menghasilkan banyak bunga, kehadiran bunga yang banyak tidak semestinya menjamin hasil yang tinggi. Bagi kebanyakan varieti durian, pendebungaan menggunakan debunga daripada pokok atau varieti yang sama menghasilkan kadar pembentukan buah yang rendah.

Berdasarkan dokumen yang diberikan, keadaan ini berkait rapat dengan sistem ketidakserasian diri atau self-incompatibility. Sistem tersebut menyebabkan kebanyakan varieti durian memerlukan debunga daripada varieti lain yang serasi untuk menghasilkan pembentukan buah dan kualiti buah yang lebih baik. Oleh itu, penanaman lebih daripada satu varieti dalam sesuatu kebun bukan sekadar untuk mempelbagaikan hasil, tetapi merupakan strategi penting dalam pengurusan pendebungaan durian.

Apakah yang dimaksudkan dengan ketidakserasian diri?

Ketidakserasian diri ialah keadaan apabila tumbuhan gagal menghasilkan buah secara normal selepas menerima debunga daripada bunga atau pokok daripada varieti yang sama.

Dalam durian, sistem ini bertindak sebagai mekanisme semula jadi untuk menggalakkan pendebungaan silang atau outcrossing. Pendebungaan silang membantu:

• Mengurangkan pembiakbakaan sesama kerabat atau inbreeding;
• Meningkatkan heterozigositi;
• Mengekalkan kepelbagaian genetik; dan
• Menggalakkan pembentukan biji daripada gabungan genetik yang berbeza.

Dokumen menyatakan bahawa sistem ketidakserasian diri durian dikawal secara gametofitik. Kultivar durian pula boleh dikelaskan sebagai:

• Tidak serasi diri sepenuhnya;
• Tidak serasi diri secara separa; atau
• Serasi diri sepenuhnya.

Perbezaan ini bermaksud tidak semua varieti memberikan tindak balas yang sama apabila menerima debunga sendiri.

Ketidakserasian lewat bertindak

Ketidakserasian diri dalam durian dilaporkan bersifat lewat bertindak atau late-acting self-incompatibility.

Dalam keadaan ini, debunga sendiri masih boleh:

• Bercambah pada stigma;
• Menghasilkan tiub debunga; dan
• Memanjang melalui stil.

Namun, kegagalan berlaku selepas proses tersebut, termasuk selepas persenyawaan. Buah muda yang telah terbentuk kemudian gugur atau gagal berkembang dengan sempurna.

Keadaan ini menjelaskan mengapa bunga durian kadangkala kelihatan telah berjaya didebungakan, tetapi buah muda tetap gugur pada peringkat awal.

Pendebungaan diri menghasilkan pembentukan buah rendah

Pendebungaan diri secara umumnya menghasilkan kadar pembentukan buah yang jauh lebih rendah berbanding pendebungaan silang.

Kajian terhadap beberapa kultivar durian Thailand menunjukkan bahawa pendebungaan diri menghasilkan kadar pembentukan buah sekitar 0 hingga 7.7%. Pendebungaan semula jadi pula dilaporkan menghasilkan kadar yang sangat rendah, iaitu sekitar 0 hingga 1.4% bagi sesetengah kultivar.

Dokumen turut menyatakan bahawa kejayaan pendebungaan semula jadi durian secara umum boleh berada di bawah 5%, terutama apabila ketidakserasian diri tinggi dan pemindahan debunga antara varieti tidak mencukupi.

Perbandingan pendebungaan diri dan silang

Jadual pada halaman pertama dokumen menunjukkan perbezaan kadar pembentukan buah antara beberapa kultivar:

Kultivar induk	Pendebungaan diri	Pendebungaan silang	Pendebungaan terbuka
Chanee	3.6%	16.3–64%	0.6%
Monthong	7.7%	27.2%	0–1.4%
Kanyao	21%	87–89%	21%
Musang King	Kurang 10%	16.28%	Tidak dinyatakan

Data tersebut menunjukkan bahawa pendebungaan silang meningkatkan kadar pembentukan buah dengan ketara bagi kebanyakan kultivar yang dikaji.

Kanyao menunjukkan peningkatan paling besar, daripada 21% melalui pendebungaan diri kepada 87–89% melalui pendebungaan silang.

Chanee dan ketidakserasian pascazigot

Kultivar Chanee menunjukkan ketidakserasian diri pascazigot. Pascazigot bermaksud masalah berlaku selepas persenyawaan dan pembentukan zigot.

Dalam kajian yang dirujuk, pembentukan buah Chanee selepas pendebungaan diri hanya mencapai sekitar 28% selepas 14 hari, berbanding sekitar 80–81% bagi Monthong dan Kradumthong pada tempoh yang sama.

Walaupun peratus tersebut diukur pada peringkat awal, banyak buah hasil pendebungaan diri boleh gugur kemudian. Keadaan ini menunjukkan bahawa penilaian kejayaan pendebungaan perlu dibuat sehingga buah kekal dan berkembang, bukan hanya beberapa hari selepas bunga didebungakan.

Pendebungaan diri boleh menjejaskan bentuk buah

Masalah pendebungaan diri bukan sahaja melibatkan jumlah buah. Dokumen turut menyatakan bahawa buah daripada pendebungaan diri boleh mempunyai kualiti yang lebih rendah.

Antara ciri yang dilaporkan ialah:

• Buah melengkung;
• Bilangan aril per lokul lebih rendah;
• Bilangan biji lebih sedikit;
• Biji mengecut; dan
• Biji tidak berfungsi dengan baik.

Pendebungaan silang pula menghasilkan lebih banyak karpel yang kekal dan tidak gugur. Perkembangan karpel yang lebih lengkap membantu menghasilkan buah yang lebih sekata dan berbentuk lebih baik.

Mengapa buah boleh menjadi tidak sekata?

Buah durian berkembang daripada beberapa karpel. Setiap bahagian memerlukan persenyawaan yang mencukupi supaya dapat berkembang secara seimbang.

Sekiranya hanya sebahagian ovul berjaya disenyawakan, pertumbuhan antara bahagian buah menjadi tidak seragam. Bahagian yang mempunyai biji berkembang lebih aktif, manakala bahagian yang gagal disenyawakan mungkin terbantut.

Keadaan ini boleh menyebabkan:

• Buah bengkok;
• Lokul tidak penuh;
• Isi tidak seimbang;
• Bentuk buah tidak simetri; dan
• Kualiti pasaran menurun.

Oleh itu, jumlah debunga serasi yang sampai ke stigma mempunyai pengaruh terhadap bentuk dan pengisian buah.

Varieti pendebunga perlu serasi

Menanam banyak varieti tidak semestinya menjamin pendebungaan silang yang berjaya. Varieti tersebut perlu mempunyai keserasian debunga dengan varieti utama.

Dokumen menunjukkan bahawa tahap keserasian berbeza antara pasangan kultivar. Sesuatu varieti mungkin menjadi pendebunga yang baik untuk satu kultivar, tetapi kurang berkesan untuk kultivar lain.

Pemilihan varieti pendebunga perlu mengambil kira:

• Keserasian genetik;
• Pertindihan masa berbunga;
• Kualiti debunga;
• Kuantiti debunga;
• Kedudukan pokok; dan
• Kehadiran agen pendebunga.

Kradum Thong sebagai varieti pendebunga

Kradum Thong disyorkan sebagai varieti pendebunga komersial dalam beberapa kajian durian Thailand.

Apabila digunakan sebagai sumber debunga, Kradum Thong menghasilkan kadar pembentukan buah:

• 27.2% pada Monthong; dan
• 16.3% pada Chanee.

Prestasi ini menunjukkan bahawa Kradum Thong mempunyai debunga yang serasi dengan sekurang-kurangnya beberapa kultivar komersial.

Namun, dokumen tidak menyatakan bahawa Kradum Thong serasi dengan semua varieti durian.

D24 sebagai pendebunga Musang King

Bagi Musang King, persilangan dengan D24 dilaporkan menghasilkan kadar pembentukan buah tertinggi, iaitu 16.28%.

Kadar pendebungaan diri Musang King pula dilaporkan kurang daripada 10%. Perbezaan ini mengesahkan bahawa Musang King mempunyai tahap ketidakserasian diri dan mendapat manfaat daripada debunga varieti lain.

Dapatan ini menunjukkan bahawa penanaman D24 berhampiran Musang King berpotensi membantu menyediakan sumber debunga serasi, berdasarkan pasangan varieti yang dinyatakan dalam dokumen.

Montong dan Sitokong

Persilangan timbal balik antara Montong dan Sitokong mencatatkan kadar kejayaan sekitar 46 hingga 54% apabila pendebungaan dilakukan antara pukul 11.00 pagi hingga 5.00 petang.

Kadar ini jauh lebih tinggi berbanding kejayaan pendebungaan semula jadi yang rendah.

Persilangan timbal balik bermaksud kedua-dua varieti digunakan secara bergilir sebagai induk betina dan sumber debunga. Pendekatan ini membantu menentukan sama ada keserasian berlaku dalam kedua-dua arah atau hanya pada satu arah persilangan.

Halangan morfologi pada Musang King

Selain ketidakserasian genetik, struktur bunga turut boleh mengehadkan pendebungaan diri.

Dokumen menyatakan bahawa Musang King mempunyai keadaan herkogami. Herkogami ialah pemisahan ruang antara organ pembiakan jantan dengan organ betina dalam bunga.

Keadaan ini mengurangkan kemungkinan debunga daripada anter sampai sendiri ke stigma. Walaupun bunga menghasilkan debunga, kedudukan struktur bunga boleh menyukarkan pendebungaan diri berlaku secara berkesan.

Herkogami bertindak bersama ketidakserasian diri untuk menggalakkan pemindahan debunga dari bunga atau pokok lain.

Kuantiti debunga mesti mencukupi

Pendebungaan silang yang berjaya bukan sekadar memerlukan satu atau dua butir debunga sampai ke stigma.

Jumlah debunga yang mencukupi diperlukan supaya:

• Lebih banyak debunga bercambah;
• Lebih banyak tiub debunga terbentuk;
• Lebih banyak ovul dapat disenyawakan;
• Lebih banyak karpel kekal; dan
• Buah berkembang dengan lebih seragam.

Jika jumlah debunga terlalu sedikit, hanya sebahagian ovul mungkin berjaya disenyawakan. Ini boleh mengurangkan kadar pembentukan buah dan menjejaskan bentuk buah.

Kualiti dan viabiliti debunga

Debunga perlu hidup dan mampu bercambah. Ciri ini dikenali sebagai viabiliti debunga.

Debunga yang tidak viabel mungkin sampai ke stigma tetapi gagal:

• Bercambah;
• Menghasilkan tiub debunga;
• Menembusi stil; atau
• Mencapai ovul.

Viabiliti debunga boleh berubah mengikut varieti, umur bunga, keadaan cuaca dan masa pengambilan debunga.

Dokumen menekankan bahawa agen pendebunga, debunga berkualiti dan keserasian perlu hadir serentak untuk meningkatkan pengeluaran buah.

Peranan agen pendebunga

Pendebungaan silang memerlukan agen yang memindahkan debunga dari satu varieti kepada varieti lain.

Walaupun dokumen tidak menghuraikan spesies agen pendebunga secara khusus, ia menekankan bahawa agen pendebunga mesti dapat memindahkan debunga merentas barisan dan antara kultivar.

Sekiranya kebun mempunyai lebih daripada satu varieti tetapi pergerakan agen pendebunga terhad, debunga serasi mungkin tidak sampai ke pokok di bahagian tengah blok.

Oleh itu, susunan tanaman perlu memudahkan pergerakan debunga antara varieti.

Pendebungaan bantuan manusia

Pendebungaan tangan boleh digunakan apabila pendebungaan semula jadi tidak mencukupi.

Kaedah ini membolehkan pengusaha:

• Memilih varieti sumber debunga;
• Menggunakan debunga yang serasi;
• Menentukan masa pendebungaan;
• Meningkatkan jumlah debunga pada stigma; dan
• Mengurangkan kebergantungan kepada agen semula jadi.

Dokumen menunjukkan bahawa pendebungaan silang secara buatan meningkatkan pembentukan buah dengan ketara dalam beberapa kultivar durian.

Pendebungaan bantuan dron

Dokumen turut merujuk kepada kajian yang membandingkan beberapa kaedah pendebungaan durian.

Kadar pembentukan buah yang dilaporkan ialah:

Kaedah pendebungaan	Kadar pembentukan buah
Bantuan dron	75%
Pendebungaan tangan	58%
Pendebungaan semula jadi	9%

Pendebungaan bantuan dron mencatatkan kadar tertinggi dalam kajian tersebut.

Namun, dokumen tidak menghuraikan jenis dron, kaedah pengendalian debunga, kultivar atau kos pelaksanaannya. Oleh itu, dapatan ini menunjukkan potensi teknologi dan bukan terus menjadi cadangan standard bagi semua kebun.

Mengapa lebih daripada satu varieti perlu ditanam?

Penanaman lebih daripada satu varieti membantu memastikan debunga asing yang serasi tersedia ketika bunga varieti utama sedang reseptif.

Sistem ini memberikan beberapa kelebihan:

• Mengatasi ketidakserasian diri;
• Meningkatkan peluang persenyawaan;
• Mengurangkan keguguran buah muda;
• Meningkatkan pengisian lokul;
• Memperbaiki bentuk buah;
• Memanjangkan ketersediaan debunga; dan
• Menyokong agen pendebunga.

Penanaman satu varieti secara blok besar boleh menyebabkan pokok di bahagian tengah menerima lebih banyak debunga daripada varieti sendiri dan kurang debunga silang.

Sistem penanaman poliklonal

Dokumen menyatakan bahawa sistem penanaman poliklonal dalam barisan berbeza disyorkan di Malaysia.

Poliklonal bermaksud kebun mengandungi beberapa klon atau varieti durian. Varieti tersebut disusun supaya pokok sumber debunga serasi berada berhampiran varieti utama.

Sistem ini lebih sesuai berbanding menanam satu varieti dalam blok yang terlalu luas kerana kebanyakan pemindahan debunga berlaku dalam jarak dekat.

Kepentingan jarak antara varieti

Pengaturan ruang antara varieti perlu dilakukan pada skala yang kecil. Pokok pendebunga tidak sepatutnya hanya diletakkan di tepi kebun sekiranya blok varieti utama terlalu besar.

Agen pendebunga perlu dapat membawa debunga:

• Dari satu baris ke baris lain;
• Dari pokok pendebunga ke varieti utama;
• Hingga ke bahagian tengah blok; dan
• Sepanjang tempoh bunga berkembang.

Susunan varieti secara berselang atau dalam barisan berdekatan berpotensi meningkatkan peluang pemindahan debunga silang.

Dokumen tidak menetapkan nisbah atau jarak khusus antara varieti pendebunga dengan varieti utama.

Pertindihan tempoh berbunga

Varieti pendebunga hanya berfungsi jika tempoh berbunganya bertindih dengan varieti utama.

Sekiranya varieti pendebunga berbunga terlalu awal atau terlalu lewat, debunga serasi tidak tersedia ketika stigma varieti utama berada pada fasa reseptif.

Oleh itu, pemilihan varieti perlu mengambil kira:

• Tarikh mula berbunga;
• Tempoh bunga berkembang;
• Waktu anter melepaskan debunga;
• Waktu stigma reseptif; dan
• Keserentakan antara kedua-dua varieti.

Keserasian genetik tanpa keserentakan bunga tidak mencukupi untuk menghasilkan pendebungaan silang yang berkesan.

Heterodikogami dan pemisahan masa fungsi bunga

Dokumen menyebut heterodikogami sebagai keadaan yang memerlukan pendebungaan silang antara kultivar akibat pemisahan masa fasa jantan dan betina.

Dalam keadaan ini, organ jantan dan betina pada bunga atau varieti yang sama tidak aktif pada masa yang tepat untuk pendebungaan diri.

Pemisahan masa tersebut menggalakkan debunga dipindahkan antara pokok atau varieti yang mempunyai fasa pembungaan saling melengkapi.

Kepelbagaian varieti membantu agen pendebunga

Kepelbagaian varieti boleh memanjangkan tempoh ketersediaan bunga, nektar dan debunga dalam kebun.

Apabila varieti berbunga pada waktu sedikit berbeza tetapi masih bertindih, agen pendebunga mempunyai sumber makanan yang lebih berterusan.

Keadaan ini membantu mengekalkan aktiviti pendebunga sepanjang tempoh pembungaan dan berpotensi meningkatkan lawatan antara pokok.

Perbezaan antara pendebunga dan pendebungaan

Dalam pengurusan kebun, dua istilah perlu dibezakan:

Varieti pendebunga atau pollinizer ialah pokok atau varieti yang membekalkan debunga serasi.

Agen pendebunga atau pollinator ialah haiwan atau mekanisme yang memindahkan debunga dari satu bunga ke bunga lain.

Kedua-duanya diperlukan. Varieti pendebunga menyediakan debunga, manakala agen pendebunga menjalankan pemindahannya.

Penanaman pelbagai varieti bukan jaminan mutlak

Walaupun pelbagai varieti ditanam, pembentukan buah masih boleh rendah jika:

• Varieti tidak serasi;
• Tempoh berbunga tidak bertindih;
• Debunga kurang viabel;
• Agen pendebunga tidak mencukupi;
• Cuaca mengganggu pemindahan debunga; atau
• Jarak antara varieti terlalu jauh.

Oleh itu, sistem pelbagai varieti perlu dirancang berdasarkan keserasian dan fenologi pembungaan, bukan sekadar mencampurkan varieti secara rawak.

Implikasi kepada perancangan kebun durian

Maklumat dalam dokumen menunjukkan bahawa perancangan varieti perlu dibuat sejak peringkat penubuhan kebun.

Antara perkara yang perlu diberi perhatian ialah:

• Menentukan varieti utama;
• Memilih varieti pendebunga yang terbukti serasi;
• Menyusun pokok dalam jarak yang membolehkan pemindahan debunga;
• Memastikan tempoh berbunga bertindih;
• Mengelakkan blok varieti tunggal yang terlalu besar; dan
• Mempertimbangkan pendebungaan bantuan jika pembentukan buah rendah.

Bagi kebun Musang King, dokumen menunjukkan D24 sebagai pasangan yang memberikan kadar pembentukan buah tertinggi dalam kajian yang dirujuk. Bagi Monthong dan Chanee, Kradum Thong menunjukkan potensi sebagai sumber debunga.

Tafsiran data perlu dibuat mengikut kultivar

Kadar pembentukan buah dalam dokumen datang daripada kultivar, lokasi dan kaedah kajian yang berbeza.

Sebagai contoh, kadar pendebungaan silang Chanee dilaporkan antara 16.3 hingga 64%, manakala Kanyao mencapai 87–89%. Perbezaan besar ini menunjukkan bahawa tindak balas tidak boleh digeneralisasikan kepada semua varieti.

Keputusan sebenar di kebun dipengaruhi oleh:

• Pasangan varieti;
• Persekitaran;
• Masa pendebungaan;
• Viabiliti debunga;
• Umur pokok;
• Keadaan bunga; dan
• Kaedah pendebungaan.

Oleh itu, pemantauan pembungaan dan pembentukan buah pada setiap kombinasi varieti penting untuk menentukan pasangan paling sesuai di sesuatu lokasi.

Kata kunci: durian, pendebungaan silang, ketidakserasian diri, self-incompatibility, varieti pendebunga, agen pendebunga, Musang King, D24, Monthong, Chanee, Kradum Thong, Sitokong, pembentukan buah, viabiliti debunga, herkogami, heterodikogami, penanaman poliklonal, kualiti buah

Sumber Rujukan

Aabd, N. A., Tahiri, A., Qessaoui, R., Mimouni, A., & Bouharroud, R. (2022). Self- and cross-pollination in argane tree and their implications for breeding programmes. Cells, 11.

Chabert, S., Eeraerts, M., DeVetter, L., Borghi, M., & Mallinger, R. (2024). Intraspecific crop diversity for enhanced crop pollination success: A review. Agronomy for Sustainable Development, 44.

Ei, N. S. S., & Ismail, M. F. (2022). Evaluation of durian var. Musang King pollination compatibility regarding high fruit set. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science.

Honsho, C., Yonemori, K., Somsri, S., Subhadrabandhu, S., & Sugiura, A. (2004). Marked improvement of fruit set in Thai durian by artificial cross-pollination. Scientia Horticulturae, 101, 399–406.

Kozai, N., Chusri, O., Chutinanthakun, T., Tongtao, S., Higuchi, H., & Ogata, T. (2014). Pollination and subsequent ovule development through fruit set in ‘Chanee’, ‘Monthong’ and ‘Kradumthong’ durian. Tropical Agriculture and Development, 58, 58–65.

Lim, T., & Luders, L. (1998). Durian flowering, pollination and incompatibility studies. Annals of Applied Biology, 132, 151–165.

Promproh, K., Janchomphu, W., Sawadee, V., Saowapaporn, B., & Harakotr, B. (2026). Efficiency comparison of pollination methods in durian (Durio zibethinus) cultivation. Suranaree Journal of Science and Technology.

Somsri, S., & Wongnai, V. (1987). Characteristics of durian (Durio zibethinus L.) fruit derived from hand cross-pollination.

Trueman, S., & Nichols, J. (2025). Outcrossing levels and fruit quality in single-cultivar blocks of a multi-cultivar lychee orchard. Horticulturae.

Zulfahmi, Z., Batubara, R. S., & Rosmaina, R. (2022). Viabilitas serbuk sari dan keberhasilan persilangan antara durian Montong dan Sitokong pada tiga waktu berbeda. Agrotechnology Research Journal.