Kunyit hitam (Kaempferia parviflora Wall. ex Baker) ialah tumbuhan saka daripada keluarga Zingiberaceae yang berasal dari Asia Tenggara, khususnya Thailand dan Malaysia. Di Malaysia, spesies ini semakin mendapat perhatian dalam bidang herba kerana potensi farmakologinya yang tinggi — antaranya sebagai tonik, anti-radang dan antioksidan. Namun, dalam konteks pengeluaran bahan tanaman, kunyit hitam menghadapi cabaran utama iaitu dormansi rizom yang panjang, antara 5 hingga 6 bulan selepas penuaian. Keadaan ini menyukarkan pengeluaran anak benih sepanjang tahun.
Kajian yang dijalankan di Universiti Putra Malaysia (UPM) oleh Catherine et al. (2014) dan penyelidikan susulan oleh Ahmad et al. (2016) memberi tumpuan kepada dua aspek penting:
- Penerangan morfologi tumbuhan kunyit hitam bagi tujuan pengenalpastian spesies.
- Penggunaan bahan pengatur tumbesaran tumbuhan (BAP dan Ethephon) untuk memecahkan dormansi tunas rizom dengan lebih cepat.
Ciri Morfologi Kunyit Hitam
Pemerhatian morfologi di Taman Herba UPM menunjukkan bahawa K. parviflora mempunyai ciri-ciri berikut:
| Ciri | Penerangan |
|---|---|
| Akar dan rizom | Rizom utama berbentuk subglobose (bulat pipih) dengan permukaan kulit luar berwarna coklat muda hingga keperangan. Isinya berwarna ungu pekat hingga kehitaman apabila dipotong. Bau rizom kuat dan beraroma, dengan tekstur keras apabila kering. |
| Daun | Tumbuh secara roset, dua hingga empat helai setiap pokok. Daun bujur lebar, panjang 8–10 cm, berwarna hijau gelap di bahagian atas dan kehijauan pucat di bawah. Pelepah daun pendek dan berwarna ungu muda di pangkal. |
| Bunga | Bunga muncul daripada rizom dengan tangkai pendek. Kelopak berwarna putih ungu, dan bahagian bibir bunga (labellum) menonjol dengan jalur ungu gelap di tengah. Setiap infloresens mempunyai 3–5 kuntum bunga yang mekar secara berperingkat. |
| Pertumbuhan | Ketinggian pokok antara 15–25 cm. Tumbuhan ini bersifat fotoperiod sensitif dan akan mengalami dormansi apabila kelembapan dan suhu menurun. |
Ciri morfologi ini menjadi asas penting dalam pembezaan K. parviflora daripada spesies lain dalam genus Kaempferia seperti K. galanga dan K. rotunda.
Masalah Dormansi Rizom
Selepas musim pertumbuhan, rizom K. parviflora akan memasuki fasa dormansi fisiologi di mana tunas tidak akan tumbuh walaupun kelembapan dan suhu optimum tersedia. Dormansi ini disebabkan oleh kepekatan tinggi bahan penghambat semula jadi seperti asid absisik (ABA). Dalam penanaman komersial, keadaan ini menyebabkan pengeluaran benih tidak seragam dan menjejaskan jadual penanaman. Oleh itu, penggunaan bahan pengatur tumbesaran tumbuhan (Plant Growth Regulators, PGR) seperti BAP dan Ethephon digunakan bagi mempercepatkan percambahan tunas rizom.
Kesan BAP terhadap Pemecahan Dormansi
Kajian oleh Catherine et al. (2014) menunjukkan bahawa pra-rendaman (pre-soak) rizom dalam larutan 6-Benzylaminopurine (BAP) pada pelbagai kepekatan (0–250 mg/L) selama 30 minit memberikan kesan ketara terhadap masa percambahan dan bilangan tunas.
| Kepekatan BAP (mg/L) | Hari untuk tunas muncul | Bilangan tunas per rizom | Panjang pucuk (cm) |
|---|---|---|---|
| 0 (Kawalan) | 16.0 | 1.25 | 1.6 |
| 50 | 10.5 | 2.00 | 2.1 |
| 100 | 7.5 | 2.25 | 2.4 |
| 150 | 5.0 | 2.75 | 2.7 |
| 250 | 6.0 | 2.50 | 2.8 |
Hasil menunjukkan bahawa BAP 150 mg/L adalah paling berkesan dalam mempercepatkan percambahan tunas, dengan kemunculan tunas hanya selepas 5 hari dan purata 2.75 tunas per rizom.
Kesan positif BAP disebabkan oleh peranannya sebagai sitokinin sintetik yang menggalakkan pembahagian sel dan mengaktifkan dorman tunas aksila melalui peningkatan nisbah sitokinin kepada auksin. Ini menandakan bahawa dormansi rizom kunyit hitam boleh dikurangkan dengan ketara melalui kaedah pra-rendaman mudah.
>>>> Untuk Tengok Contoh Produk Dari Kunyit Hitam ada dekat link di bawah
Naturmeric Black Turmeric Gold
Kesan Ethephon terhadap Percambahan
Kajian susulan oleh Ahmad et al. (2016) pula menilai keberkesanan Ethephon (2-Chloroethylphosphonic acid) sebagai agen pemecah dormansi. Larutan Ethephon diuji dalam julat 150–750 mg/L.
| Kepekatan Ethephon (mg/L) | Kadar percambahan (%) | Bilangan tunas per rizom | Purata panjang pucuk (cm) |
|---|---|---|---|
| 0 (Kawalan) | 31.25 | 1.00 | 1.5 |
| 150 | 68.75 | 2.25 | 2.4 |
| 450 | 81.25 | 2.75 | 2.8 |
| 750 | 93.75 | 3.00 | 3.0 |
Rawatan Ethephon 750 mg/L menunjukkan kadar percambahan tertinggi (93.75%) dan purata 3 tunas per rizom. Ini disebabkan oleh penghasilan gas etilena daripada Ethephon, yang berfungsi sebagai hormon isyarat fisiologi bagi menamatkan dormansi dan merangsang aktiviti enzim hidrolitik dalam tisu rizom.
Perbandingan Keberkesanan BAP dan Ethephon
Perbandingan antara dua bahan menunjukkan bahawa BAP bertindak lebih cepat dalam merangsang kemunculan tunas awal, manakala Ethephon memberikan kadar percambahan keseluruhan yang lebih tinggi.
| Rawatan | Hari pertama muncul tunas | Kadar percambahan (%) | Bilangan tunas purata |
|---|---|---|---|
| BAP 150 mg/L | 5 hari | 85.0 | 2.75 |
| Ethephon 750 mg/L | 7 hari | 93.75 | 3.00 |
Gabungan kedua-dua pendekatan berpotensi digunakan untuk menghasilkan rizom bercambah seragam dan cepat dalam sistem pembiakan komersial K. parviflora.
Implikasi terhadap Pengeluaran Bahan Tanaman
Penemuan ini amat penting bagi industri herba kerana ia membolehkan pengeluaran anak benih kunyit hitam sepanjang tahun, tanpa perlu menunggu tempoh dormansi semula jadi. Kaedah pra-rendaman dengan BAP atau Ethephon juga mudah diaplikasikan di peringkat nurseri dan tidak memerlukan peralatan makmal yang kompleks.
Selain itu, penggunaan hormon ini tidak memberi kesan negatif terhadap morfologi daun dan rizom yang dihasilkan, menjadikannya sesuai untuk sistem pengeluaran bahan tanaman berskala besar.
Kesimpulan
Kajian menunjukkan bahawa dormansi rizom Kaempferia parviflora boleh diatasi dengan berkesan melalui teknik pra-rendaman menggunakan bahan pengatur tumbesaran.
- BAP pada 150 mg/L mempercepatkan kemunculan tunas awal dalam tempoh 5 hari.
- Ethephon pada 750 mg/L memberikan kadar percambahan tertinggi (93.75%) dan purata 3 tunas per rizom.
- Kaedah ini mudah, cepat dan sesuai untuk diaplikasikan bagi pengeluaran bahan tanaman seragam sepanjang tahun.
Pengetahuan ini menjadi asas penting dalam pembangunan protokol pembiakan vegetatif kunyit hitam di Malaysia dan membuka ruang kepada pengeluaran komersial spesies bernilai tinggi ini secara mampan.
Rujukan
- Catherine, A., Mahmud, T. M. M., & Keng, C. L. (2014). Morphological Description for Kunyit Hitam (Kaempferia parviflora) and Breaking Bud Dormancy with BAP and Ethephon Treatments. Universiti Putra Malaysia.
- Ahmad, N., Mahmud, T. M. M., & Rahman, N. H. (2016). Pre-soak Technique Using BAP or Ethephon to Break Dormancy in Black Galingale (Kaempferia parviflora). Universiti Putra Malaysia.
Kata kunci: Kaempferia parviflora, kunyit hitam, dormansi rizom, BAP, Ethephon, pra-rendaman, percambahan tunas, morfologi
>>>> Untuk Tengok Contoh Produk Dari Kunyit Hitam ada dekat link di bawah
