Pisang (Musa spp.) merupakan salah satu komoditi pertanian paling bernilai di peringkat global, dengan ladang komersial menyumbang hampir 15% daripada jumlah pengeluaran pisang dunia [1]. Pengeluaran ini bergantung tinggi kepada input baja, racun perosak dan pengairan, berbeza dengan pekebun kecil serta petani sara diri yang lazimnya menanam pisang untuk pasaran tempatan dengan input yang minimum [1]. Dalam keadaan kebolehubahan hujan yang semakin meningkat dan persaingan sumber air yang sengit, tekanan air (water stress) kini muncul sebagai kekangan pengeluaran utama bagi kedua-dua sistem pengeluaran tersebut [1].
Artikel ulasan ini menyusun tujuh amalan praktikal berasaskan bukti daripada empat sumber kajian — satu sintesis bukti saintifik dan industri [1], dua eksperimen lapangan bereka bentuk blok rawak [2][3], serta satu ulasan pengurusan ruang, air dan nutrien [4] — sambil menilai secara kritis batasan yang terdapat pada dapatan tersebut.
Memahami Skala Kerugian Akibat Tekanan Air
Asas kepada semua amalan pengurusan air ialah kesedaran tentang betapa sensitifnya pisang terhadap kekurangan air. Sintesis bukti oleh Panigrahi dan rakan-rakan melaporkan kehilangan hasil akibat tekanan air sehingga 65% berikutan penurunan berat tandan (bunch weight), dan ini berlaku walaupun di kawasan yang menerima hujan sederhana hingga rendah [1]. Angka ini menunjukkan bahawa tekanan air bukan sekadar isu di kawasan gersang, tetapi juga risiko nyata di kawasan yang pada umumnya dianggap mencukupi dari segi taburan hujan.
Kajian yang sama turut mendapati kebolehubahan yang tinggi dalam permintaan air tanaman (crop water demand), iaitu antara 1,200 hingga 2,690 mm setahun [1]. Julat yang luas ini dikaitkan dengan pemilihan kultivar, kitaran pembangunan tanaman, serta turun naik keadaan persekitaran dan faktor edafik (edaphic factors) atau berkaitan tanah [1]. Implikasi praktikalnya jelas: nilai keperluan air yang diambil daripada satu lokasi atau satu kultivar tidak boleh dipindahkan secara terus kepada keadaan lain tanpa pelarasan.
Tip 1: Anggarkan keperluan air berdasarkan kultivar, fasa pertumbuhan dan keadaan tanah di tapak masing-masing, bukan berdasarkan satu nilai tetap sejagat [1].
Penjadualan Pengairan pada Defisit Air Tanah Sederhana
Salah satu dapatan paling menarik daripada sintesis tersebut ialah cadangan supaya pengairan dijadualkan pada tahap defisit air tanah (soil water deficit) yang sederhana — iaitu cukup untuk menggalakkan pembentukan sistem akar yang dalam dan meluas, sambil mengekalkan kualiti buah pisang [1]. Pendekatan ini bertentangan dengan tanggapan umum bahawa tanah perlu sentiasa berada pada kapasiti ladang. Pengairan yang terlalu kerap dan berlebihan berisiko menghasilkan sistem akar yang cetek, selain meningkatkan kehilangan melalui saliran (drainage) dan air larian (runoff) [1].
Kertas tersebut mengulas kepentingan penjadualan pengairan untuk memaksimumkan kecekapan pengairan, dan mengemukakan bukti baharu yang menyokong penyegerakan (synchronization) pengairan dengan permintaan air tanaman bagi mengurangkan kesan alam sekitar [1]. Ulasan itu turut merangkumi pertumbuhan dan perkembangan tanaman termasuk perkembangan akar dan pucuk, hubungan air tumbuhan (plant water relations), serta tindak balas hasil terhadap air [1].
Tip 2: Jadualkan pengairan supaya bersepadan dengan permintaan air tanaman mengikut fasa, dan benarkan defisit air tanah sederhana untuk merangsang pengakaran yang dalam [1].
Fertigasi Mengatasi Pembajaan Manual
Kajian ke atas kultivar ‘BRS Princesa’ di Brazil menggunakan reka bentuk blok rawak (randomized-block design) dengan empat replikasi sepanjang tiga kitaran pengeluaran [2]. Rawatan terdiri daripada gabungan sistem pengairan setempat, strategi pembajaan dan sungkupan: titisan dengan pembajaan manual; pemercik mikro dengan pembajaan manual; fertigasi titisan dengan sungkupan; fertigasi titisan tanpa sungkupan; fertigasi pemercik mikro dengan sungkupan; dan fertigasi pemercik mikro tanpa sungkupan [2]. Tanaman diairi setiap tiga hari menggunakan tiga penitis 4 L/jam bagi setiap pokok, atau satu pemercik mikro 64 L/jam bagi setiap empat pokok [2].
Dapatan utama kajian ini ialah hasil pisang lebih tinggi apabila fertigasi digunakan berbanding pembajaan manual, tanpa mengira sistem pengairan yang digunakan [2]. Sistem pemercik mikro menghasilkan lilitan pseudobatang (pseudostem circumference) yang lebih besar apabila tiada sungkupan, manakala pokok di bawah fertigasi pemercik mikro bersungkupan tumbuh lebih tinggi [2]. Pokok yang diairi secara titisan pula menunjukkan pengeluaran lebih awal berbanding sistem pemercik mikro [2].
Tip 3: Utamakan penyampaian nutrien melalui fertigasi berbanding taburan baja manual, kerana faedah hasil didapati konsisten merentas sistem pengairan setempat yang diuji [2].
Kekerapan Fertigasi: Antara Prestasi Maksimum dan Kepraktisan
Eksperimen lapangan di Kharagpur, Benggala Barat, India, menguji empat selang fertigasi dengan dan tanpa sungkupan plastik ke atas kultivar Grand Naine, menggunakan reka bentuk blok lengkap rawak (randomized complete block design) [3]. Ciri biometrik yang diukur termasuk ketinggian pokok, ukur lilit pseudobatang, luas daun, bilangan sulur (suckers) dan tempoh tanaman [3].
Rawatan selang fertigasi dua hari yang digabungkan dengan sungkupan plastik hitam (T1) menunjukkan keunggulan dari segi ketinggian pokok, ukur lilit batang, luas daun, bilangan sulur terbanyak dan tempoh tanaman yang lebih singkat [3]. Hasil maksimum dicatatkan oleh rawatan T1, iaitu 66.3 t/ha bagi tanaman utama dan 52.2 t/ha bagi tanaman raton (ratoon crop) [3].
Namun, nuansa penting muncul di sini: hasil di bawah rawatan T1 adalah serupa secara statistik dengan rawatan selang fertigasi dwimingguan dan mingguan bagi kedua-dua tanaman utama dan raton [3]. Parameter kualiti buah — nisbah isi kepada kulit, jumlah pepejal larut (TSS) dan gula penurun (reducing sugar) — juga menunjukkan nilai yang serupa secara statistik antara rawatan dwimingguan, mingguan dan T1 [3]. Atas dasar itu, penulis kajian mengesyorkan selang fertigasi mingguan untuk pisang [3].
Tip 4: Fertigasi dua hari sekali memberikan prestasi vegetatif terbaik, tetapi selang mingguan memadai kerana perbezaan hasil dan kualiti buah tidak signifikan secara statistik [3].
Sungkupan Meningkatkan Hasil dan Kecekapan Penggunaan Input
Sungkupan (mulching) muncul sebagai tema bersama dalam kedua-dua eksperimen lapangan. Dalam kajian ‘BRS Princesa’, pokok yang ditanam pada tanah bersungkup lebih produktif berbanding pokok pada tanah terdedah [2]. Lebih penting lagi, penggunaan sungkupan meningkatkan kecekapan penggunaan air, nitrogen dan kalium berbanding penanaman pada tanah terdedah [2]. Ini bermakna sungkupan bukan sahaja menambah hasil, tetapi menambah hasil bagi setiap unit air dan nutrien yang digunakan.
Dalam kajian di Kharagpur pula, sungkupan plastik hitam merupakan komponen rawatan yang menghasilkan prestasi tertinggi apabila digabungkan dengan fertigasi kerap [3]. Kedua-dua kajian ini menyokong kedudukan sungkupan sebagai amalan pelengkap kepada fertigasi, bukan sekadar pilihan tambahan.
Tip 5: Gabungkan sungkupan dengan fertigasi; sungkupan dilaporkan meningkatkan kecekapan penggunaan air, nitrogen dan kalium [2].
Faktor Agronomi Lain yang Mempengaruhi Tindak Balas terhadap Air dan Baja
Ulasan oleh Mustaffa dan rakan-rakan mengingatkan bahawa variasi luas dalam pengeluaran dan produktiviti pisang di kebanyakan rantau penanaman dikaitkan terutamanya dengan varieti, jenis bahan tanaman yang digunakan, musim dan kaedah penanaman, selain teknik pengurusan air dan nutrien [4]. Dengan kata lain, pengurusan air dan baja tidak beroperasi secara berasingan.
Beberapa dapatan khusus daripada ulasan tersebut:
- Kumpulan Cavendish seperti Grand Naine, Williams dan Robusta lebih diutamakan berbanding kultivar lain kerana potensi hasil yang lebih tinggi serta kebolehpasaran yang lebih baik di pasaran domestik dan eksport [4].
- Penanaman sulur pedang (sword suckers) adalah lebih berfaedah dan lebih ideal sebagai bahan tanaman konvensional berbanding sulur air, pangkal atau cebisan rizom [4].
- Pokok pisang in-vitro bagi Dwarf Cavendish dan Robusta mengatasi sulur konvensional kerana pertumbuhan yang lebih rancak, pembungaan lebih awal (19 hari) dan tempoh tanaman yang dikurangkan masing-masing sebanyak 29 dan 22 hari [4].
- Kepadatan rendah 625–1,000 pokok/ha mencatatkan produktiviti rendah pada <30 t/ha, manakala kepadatan tinggi 5,000 pokok/ha mencatatkan 120 t/ha, walaupun masa untuk matang jelas lebih panjang pada kepadatan tinggi, iaitu 120 dan 160 hari [4].
- Gred tandan dan kualiti buah ditentukan oleh amalan pengurusan tandan sebelum tuai [4].
Tip 6: Selaraskan pelaburan dalam pengairan dan fertigasi dengan pemilihan kultivar, kualiti bahan tanaman dan kepadatan penanaman yang sesuai [4].
Tip 7: Jangan abaikan amalan pengurusan tandan sebelum tuai, kerana gred tandan dan kualiti buah ditentukan oleh faktor tersebut [4].
Perkara Penting yang Perlu Difahami
Pertama, arah dapatan kedua-dua eksperimen lapangan adalah konsisten: fertigasi mengatasi pembajaan manual [2], dan sungkupan mengatasi tanah terdedah [2][3]. Keselarasan ini berlaku walaupun kedua-dua kajian melibatkan kultivar, lokasi dan jenis bahan sungkupan yang berbeza.
Kedua, “lebih kerap” tidak semestinya “lebih baik” dari segi pulangan ekonomi. Walaupun selang dua hari memberikan nilai biometrik dan hasil tertinggi, kesamaan statistik dengan selang mingguan menyebabkan penulis mengesyorkan selang mingguan [3].
Ketiga, pengurusan air bukan sekadar membekalkan air sebanyak mungkin. Sintesis bukti menegaskan bahawa pengairan sepatutnya dijadualkan pada defisit air tanah sederhana untuk menggalakkan pengakaran yang dalam dan meluas, sambil mengekalkan kualiti pisang [1].
Keempat, pelaburan dalam sistem pengairan yang lebih cekap dan teknologi penjimatan air dipromosikan secara meluas untuk meningkatkan produktiviti air melalui penjadualan yang lebih baik bagi mengurangkan kehilangan saliran dan air larian [1].
Kekurangan dan Batasan Kajian
Penilaian kritis terhadap sumber-sumber ini perlu dilakukan berdasarkan maklumat yang dapat dilihat dalam abstrak sahaja, yang dengan sendirinya merupakan batasan utama ulasan ini — butiran penuh metodologi, analisis statistik dan sisihan piawai tidak dapat diperiksa.
- Lokasi dan kultivar tunggal. Eksperimen Kharagpur dijalankan di satu tapak sahaja dengan satu kultivar, iaitu Grand Naine [3], manakala kajian fertigasi dan sungkupan di Brazil hanya menguji ‘BRS Princesa’ [2]. Memandangkan permintaan air dilaporkan berbeza-beza antara 1,200 hingga 2,690 mm setahun bergantung kepada kultivar dan keadaan edafik [1], generalisasi dapatan kepada kultivar atau persekitaran lain perlu dibuat dengan berhati-hati.
- Saiz replikasi dan tempoh. Kajian ‘BRS Princesa’ menggunakan empat replikasi sahaja, walaupun ia merangkumi tiga kitaran pengeluaran [2]. Abstrak kajian Kharagpur tidak menyatakan bilangan replikasi, dan hanya meliputi tanaman utama serta satu kitaran raton [3].
- Pemboleh ubah yang tidak dilaporkan. Abstrak kajian Kharagpur tidak melaporkan kecekapan penggunaan air secara kuantitatif, sedangkan ini merupakan hasil utama dalam kajian Brazil [2][3]. Perbandingan silang antara kedua-dua kajian dari segi produktiviti air oleh itu tidak dapat dibuat secara langsung.
- Kos dan kesan alam sekitar sungkupan plastik. Abstrak tidak melaporkan kos pelaksanaan, ketahanan atau isu pelupusan sungkupan plastik hitam [3], walaupun kesan alam sekitar pengurusan air disebut dalam konteks pengurangan saliran dan air larian [1].
- Sifat ulasan naratif. Kedua-dua kertas sintesis [1][4] merupakan ulasan dan bukan eksperimen terkawal; angka seperti kehilangan hasil 65% [1] atau julat produktiviti mengikut kepadatan [4] diambil daripada pelbagai sumber dengan konteks yang mungkin berbeza-beza.
- Jurang antara sistem komersial dan pekebun kecil. Perbezaan ketara dalam intensiti input antara ladang komersial dan pekebun kecil diakui [1], tetapi eksperimen fertigasi dan sungkupan yang diulas melibatkan sistem berintensiti input tinggi [2][3], menjadikan kebolehpindahan dapatan kepada sistem input rendah tidak diuji.
Kesimpulan
Bukti yang disintesis menunjukkan bahawa gabungan fertigasi berjadual dan sungkupan merupakan pendekatan yang konsisten memberikan hasil dan kecekapan penggunaan input yang lebih baik berbanding pembajaan manual pada tanah terdedah [2][3]. Pada masa yang sama, penjadualan pengairan pada defisit air tanah sederhana disyorkan bagi menggalakkan sistem akar yang dalam tanpa menjejaskan kualiti buah [1]. Walau bagaimanapun, memandangkan batasan lokasi tunggal, kultivar terhad dan ketersediaan abstrak sahaja, amalan-amalan ini sewajarnya diuji dan ditentukur semula mengikut kultivar, tanah dan keadaan iklim setempat sebelum diterima pakai secara meluas.
Rujukan:
- Niranjan Panigrahi et al. (2021). Identifying opportunities to improve management of water stress in banana production. Scientia Horticulturae. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2020.109735
- E. A. Souza et al. (2021). Agronomic performance of ‘BRS Princesa’ banana under fertigation and mulching. Semina: Ciências Agrárias. https://doi.org/10.5433/1679-0359.2021v42n3p979
- Santosh D. T. et al. (2024). Enhancing banana production through effective fertigation frequency management and plastic mulch: Impacts on crop growth and yield. Research on Crops. https://doi.org/10.31830/2348-7542.2024.roc-1048
- M. Mustaffa et al. (2012). Banana Production and Productivity Enhancement through Spatial, Water and Nutrient Management. Journal of Horticultural Sciences. https://doi.org/10.24154/jhs.v7i1.383
